Ψηφιακή Παιδεία

Αφγανές γυναίκες - Επιβίωση κάτω από σκληρές συνθήκες. © UNHCR/F.Pagetti

«Θέλω να είμαι μια καλή μητέρα και να μεγαλώνω το παιδί μου σε ένα καλό περιβάλλον!»

Η Μαδιάμ* κατάγεται από μια χώρα της Μέσης Ανατολής* και φοιτούσε ακόμα στο σχολείο όταν η οικογένειά της την ανάγκασε να παντρευτεί. 

Έπρεπε να παντρευτεί στα 14 της

Η οικογένειά της την ανάγκασε να παντρευτεί στα 14 χρόνια της. Η Μαδιάμ δεν ήθελε να παντρευτεί, δεν είχε όμως άλλη επιλογή. Έτσι παράτησε το σχολείο. Μαζί με το σύζυγό της έμεινε στο σπίτι του πατέρα της.

Τα προβλήματα για τη Μαδιάμ δεν άργησαν να εμφανιστούν. Ο σύζυγός της ήταν πολύ βίαιος. Την χτυπούσε για ανυπάρκτους λόγους, όπως για παράδειγμα αν το τσάι που έφτιαχνε για αυτόν δεν είχε το σωστό χρώμα. Αυτό διάρκεσε αρκετό καιρό χωρίς να αλλάξει τίποτα, παρόλο που προσπάθησε η Μαδιάμ να το σταματήσει. Η ζωή της Μαδιάμ ήταν ένα βασανιστήριο, βρισκόταν συνέχεια υπό ψυχολογική πίεση και δεχόταν επιθέσεις. 

Δυστυχώς δεν μπορούσε να στηριχθεί ούτε στη οικογένεια της. Πολλές φορές αναζήτησε καταφύγιο στην οικογένειά της. Αυτοί όμως, την μετέφεραν πίσω στο σύζυγό της όπου την περίμεναν ακόμα χειρότερα. Η οικογένειά της θεωρούσε ότι ο σύζυγός της είχε κάθε δικαίωμα να την κακομεταχειρίζεται.

Μια φορά η Μαδιάμ προσπάθησε να κρυφτεί σε φίλους της, αλλά ο σύζυγός της την βρήκε μετά από μια εβδομάδα και την μετέφερε με τη βία πίσω στο σπίτι. Ήταν η πρώτη φορά που η Μαδιάμ κατέληξε στο νοσοκομείο ύστερα από επίθεση του συζύγου της.

Εν τω μεταξύ η Μαδιάμ έγινε μητέρα.

Βίαιος σύζυγος: ούτε η αστυνομία βοηθούσε

Προσπάθησε να βρει βοήθεια και στην αστυνομία, αλλά αυτό δεν είναι εύκολο στη χώρα καταγωγής της. Οι αστυνομικοί δεν την βοήθησαν: της είπαν να πάει στον σύζυγό της, και αν ήθελε να προβεί σε καταγγελία να πήγαινε μαζί του.

Στη χώρα καταγωγής της Μαδιάμ η κατάσταση για τις κακοποιημένες γυναίκες είναι πολύ δύσκολη. Ο ξυλοδαρμός μιας γυναίκας από το σύζυγό της δεν τιμωρείται αν δεν προκληθεί σοβαρή μόνιμη βλάβη. Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους οι κακοποιημένες γυναίκες δεν μπορούν να αναμένουν προστασία από το κράτος τους και μόνη επιλογή τους είναι να αναζητήσουν προστασία σε άλλη χώρα, όπως έκανε η Μαδιάμ.

Βρήκε προστασία στη Κύπρο

Ο σύζυγός της ήρθε στη Κύπρο για δουλειά και την έφερε μαζί του. Οι ελπίδες της ότι θα αλλάξει κάτι με το καινούργιο περιβάλλον δεν πραγματοποιήθηκαν... και το προσωπικό δράμα της Μαδιάμ συνεχιζόταν. Με τη διαφορά ότι στην Κύπρο ο σύζυγός άρχισε να τρομοκρατεί και το παιδί τους.

Ύστερα από κάποιους μήνες ο σύζυγός της αποφάσισε ότι η Μαδιάμ πρέπει να πάει πίσω στη χώρα καταγωγής τους. Αυτός θα πήγαινε λίγες μέρες μετά. Η Μαδιάμ δεν ήθελε να πάει πίσω αφού δεν άντεχε πια αυτό το καθημερινό μαρτύριο και δεν μπορούσε πια να δεχτεί ότι θα περνούσε το υπόλοιπο της ζωής της με τέτοιο φρικτό τρόπο. Ο σύζυγός της όμως την απείλησε ότι θα την σκότωνε αν δεν ακολουθούσε τις οδηγίες του. Η Μαδιάμ δεν είχε άλλη διέξοδο παρά να του πει ότι θα πήγαινε πίσω.

Για καλή της τύχη όμως, συνελήφθη ο άνδρας της από την αστυνομία για παράνομες δραστηριότητες στην Κύπρο. Έτσι η Μαδιάμ βρήκε την ευκαιρία να υποβάλει αίτηση διαζυγίου εδώ στη Κύπρο, καθώς επίσης και αίτηση για διεθνή προστασία.

«Η οικογένεια μου δεν θα με δεχτεί στο σπίτι τους, δεν έχω πουθενά να πάω με το παιδί μου! Θέλω να είμαι μια καλή μητέρα και να μεγαλώνω το παιδί μου σε ένα καλό περιβάλλον» είπε η Μαδιάμ. Ποιος μπορεί να την κατηγορεί γι' αυτό, ύστερα από όσα  πέρασε;

Σήμερα η Μαδιάμ ζει με το παιδί της σε μια πόλη της Κύπρου, ως αναγνωρισμένη πρόσφυγας. Προσπαθεί να βρει το δρόμο της στη ζωή και να μπορεί να αποφασίζει επιτέλους η ίδια για τη ζωή της. Η Κύπρος ευτυχώς της έδωσε μια δεύτερη ευκαιρία.

* Το όνομα έχει αλλαχθεί και η χώρα καταγωγής δεν αναφέρεται, για σκοπούς προστασίας του πρόσφυγα.

Ποιος είναι πρόσφυγας;

Πρόσφυγας είναι το άτομο

« που βρίσκεται εκτός της χώρας καταγωγής του ή του τόπου κατοικίας του, έχει δικαιολογημένο φόβο δίωξης για λόγους φυλής, θρησκείας, εθνικότητας, συμμετοχής σε ορισμένη κοινωνική ομάδα ή λόγω πολιτικών πεποιθήσεων και εξαιτίας αυτού του φόβου δίωξης αδυνατεί ή δεν επιθυμεί να απολαμβάνει την προστασία αυτής της χώρας ή την επιστροφή σ' αυτήν.»

ΣΥΜΒΑΣΗ ΤΟΥ 1951 ΓΙΑ ΤΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΤΩΝ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ («Σύμβαση της Γενεύης»)

Τι είναι η προστασία;

Οι κυβερνήσεις θέτουν σε ισχύ τους νόμους μιας χώρας και προστατεύουν τους πολίτες τους σύμφωνα με τις διατάξεις των νόμων αυτών. Όταν οι κυβερνήσεις αδυνατούν ή δεν είναι πρόθυμες να το κάνουν αυτό, συχνά κατά τη διάρκεια συγκρούσεων ή εμφύλιας διαμάχης, πολλοί άνθρωποι εγκαταλείπουν τις εστίες τους, μεταβαίνοντας ακόμη και σε άλλη χώρα, όπου ζητούν προστασία. Καθώς δεν απολαμβάνουν πλέον την προστασία της χώρας τους, το ρόλο αυτό αναλαμβάνει η διεθνής κοινότητα. Ο κύριος ρόλος της Ύπατης Αρμοστείας όσον αφορά στη διεθνή προστασία των προσφύγων είναι να εξασφαλίσει ότι τα κράτη είναι ενημερωμένα για τις υποχρεώσεις τους και είναι πρόθυμα να τις εκπληρώσουν, προκειμένου να προστατεύσουν τους πρόσφυγες και τα πρόσωπα που ζητούν άσυλο. Όμως, η Ύπατη Αρμοστεία δεν είναι υπερεθνικός οργανισμός και δεν μπορεί να θεωρηθεί ως υποκατάστατο των ευθυνών μιας κυβέρνησης.  Καμιά χώρα δεν μπορεί να επιστρέψει πρόσφυγες παρά τη θέληση τους σε μια περιοχή όπου υφίστανται κίνδυνο ή να κάνει διακρίσεις ανάμεσα σε διαφορετικές ομάδες προσφύγων.

Ποια δικαιώματα έχει ένας πρόσφυγας;

Ένας πρόσφυγας δικαιούται άσυλο και ασφάλεια. Η διεθνής προστασία δεν περιορίζεται ωστόσο στην περιφρούρηση της σωματικής ακεραιότητας. Οι πρόσφυγες πρέπει να απολαμβάνουν τουλάχιστον των δικαιωμάτων και της βασικής βοήθειας που δικαιούται κάθε αλλοδαπός που διαμένει νόμιμα στην χώρα ασύλου, περιλαμβανομένων της ελευθερίας σκέψης, διακίνησης καθώς και προστασία από τα βασανιστήρια και την εξευτελιστική μεταχείριση. Επίσης, οικονομικά και κοινωνικά δικαιώματα είναι εξίσου σημαντικά για την αποτελεσματική προστασία. Κάθε πρόσφυγας δικαιούται ιατρικής περίθαλψης, το δικαίωμα της εκπαίδευσης για παιδιά πρόσφυγες και το δικαίωμα στην εργασία.

Στις περιπτώσεις όπου δεν υπάρχουν άλλες διαθέσιμες πηγές από τις κυβερνήσεις της χώρας ασύλου, όπως σε περιπτώσεις μαζικής εισόδου προσφύγων, η Ύπατη Αρμοστεία των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες και άλλες διεθνείς οργανώσεις παρέχουν οικονομική βοήθεια, τρόφιμα και αντικείμενα όπως σκεύη κουζίνας και εργαλεία, είδη υγιεινής και στέγης ή οργάνωση και υλοποίηση προγραμμάτων για την δημιουργία σχολείων και κλινικών. Η Ύπατη Αρμοστεία καταβάλλει κάθε δυνατή προσπάθεια ώστε να διασφαλιστεί ότι οι πρόσφυγες να καθίστανται αυτάρκεις το συντομότερο δυνατόν.

Ποιες υποχρεώσεις έχει ο πρόσφυγας;

Οι πρόσφυγες υποχρεούνται να σέβονται τους νόμους και τους κανονισμούς της χώρας ασύλου.

Ποιος αποφασίζει για το ποιος είναι πρόσφυγας;

Σύμφωνα με το εθνικό σύστημα δικαίου της κάθε χώρας, οι κυβερνήσεις υιοθετούν τις διαδικασίες καθορισμού του καθεστώτος του πρόσφυγα προκειμένου να προσδιοριστεί το νομικό καθεστώς και τα δικαιώματα των προσώπων στα οποία αναγνωρίζεται το καθεστώς αυτό. Στα πλαίσια εκπλήρωσης της εντολής της για την προστασία των προσφύγων, η Ύπατη Αρμοστεία έχει ρόλο συμβουλευτικό και επιβλέπει την τήρηση και την εφαρμογή της Σύμβασης του 1951. Η Ύπατη Αρμοστεία συνιστά την εφαρμογή γρήγορων, φιλελεύθερων και δίκαιων διαδικασιών, αναγνωρίζοντας ότι η στοιχειοθέτηση της δίωξης είναι ένα δύσκολο έργο.

Η Εκτελεστική Επιτροπή της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους πρόσφυγες (της οποίας τα μέλη ανέρχονται σε 68) καθορίζει βασικές αρχές, ενώ το «Εγχειρίδιο για τις διαδικασίες και τα Κριτήρια Καθορισμού του Καθεστώτος των Προσφύγων» αποτελεί έγκυρη ερμηνεία της Σύμβασης του 1951. Σε ορισμένες χώρες που δεν έχουν υπογράψει τη Σύμβαση του 1951, και εφόσον κάτι τέτοιο της ζητηθεί, η Ύπατη Αρμοστεία μπορεί η ίδια να αναλάβει τη διαδικασία καθορισμού του καθεστώτος του πρόσφυγα.

Θεωρείται πρόσφυγας όποιος διαφεύγει τον πόλεμο ή σχετικές καταστάσεις όπως λιμό και εθνική βία;

Η Σύμβαση του 1951 αποτελεί το κύριο διεθνές κείμενο του δικαίου περί προσφύγων. Ωστόσο η Σύμβαση δεν μιλά συγκεκριμένα για τους εμφύλιους ή την εθνικιστική, φυλετική και θρησκευτική βία, παρόλο που τα τελευταία χρόνια μεγάλα προσφυγικά ρεύματα έχουν συμβεί εξαιτίας τους.

Η Ύπατη Αρμοστεία θεωρεί ότι τα πρόσωπα που εγκαταλείπουν τα σπίτια τους κάτω από τέτοιες συνθήκες και που δεν απολαμβάνουν την προστασία της χώρας καταγωγής τους, πρέπει να θεωρούνται πρόσφυγες. Η άποψη αυτή αποτυπώνεται σε ορισμένα περιφερειακά κείμενα διεθνούς δικαίου, όπως η Σύμβαση του Οργανισμού Αφρικανικής Ενότητας στην Αφρική και η Διακήρυξη της Cartagena στην Λατινική Αμερική.

Ορισμένα κράτη συνεχίζουν να υποστηρίζουν ότι δεν πρέπει να αναγνωρίζεται η προσφυγική ιδιότητα στα πρόσωπα που εγκαταλείπουν την πατρίδα τους λόγω γενικευμένης βίας ή που φοβούνται διώξεις από ομάδες ανταρτών, στασιαστές ή από πρόσωπα που δεν είναι κυβερνητικοί αξιωματικοί. Όμως, κατά την άποψη της Ύπατης Αρμοστείας, αυτό που έχει αποφασιστική σημασία είναι κατά πόσο ένα πρόσωπο δικαιούται διεθνή προστασία επειδή δεν υπάρχει προστασία στην χώρα του, και όχι η πηγή της δίωξης.

Ποιος βοηθά τους εκτοπισμένους στο εσωτερικό της χώρας τους;

Οι εκτοπισμένοι στο εσωτερικό της χώρας τους είναι άνθρωποι που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους για τους ίδιους λόγους όπως και οι πρόσφυγες, αλλά δεν έχουν διασχίσει διεθνώς αναγνωρισμένα σύνορα. Παρόλο που η Ύπατη Αρμοστεία δεν εξουσιοδοτείται να παρέχει προστασία σε αυτή την κατηγορία προσώπων, βοηθά ορισμένους από τους 25 εκατομμύρια εσωτερικά εκτοπισμένους. Αυτές οι επιχειρήσεις πραγματοποιούνται με την συναίνεση της ενδιαφερόμενης χώρας κατόπιν αιτήματος του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ ή της Γενικής Συνέλευσης και τα τελευταία χρόνια τέτοιες επιχειρήσεις έχουν πραγματοποιηθεί ή πραγματοποιούνται στην Κολομβία, στη Μέση Ανατολή, στο Αφγανιστάν, στο Τιμόρ, στη Σρι Λάνκα και στο Ιράκ.

Η Σύμβαση καλύπτει τους εσωτερικά εκτοπισμένους πληθυσμούς;

Όχι με συγκεκριμένο τρόπο. Οι πρόσφυγες είναι άτομα που έχουν διασχίσει διεθνή σύνορα περνώντας σε μια δεύτερη χώρα όπου ζητούν άσυλο. Οι εσωτερικά εκτοπισμένοι πληθυσμοί μπορεί να έφυγαν για τους ίδιους λόγους, παραμένουν όμως εντός του εδάφους της χώρας τους και συνεπώς υπόκεινται στην προστασία της χώρας του. Σε συγκεκριμένες καταστάσεις κρίσεων, η Ύπατη Αρμοστεία παρέχει βοήθεια σε ορισμένα από τα εκατομμύρια εσωτερικά εκτοπισμένων πληθυσμών, αλλά όχι στο σύνολο των 20-25 εκατομμυρίων παγκοσμίως. Σε παγκόσμιο επίπεδο υπάρχει αυτή τη στιγμή μία εκτεταμένη συζήτηση πάνω στον τρόπο με τον οποίο θα προστατευθεί καλύτερα αυτή η ομάδα ξεριζωμένων ανθρώπων και από ποιον.

Κάθε αιτών άσυλο πρέπει να περάσει από ατομική διαδικασία ασύλου;

Οι αιτούντες άσυλο πρέπει να αποδείξουν ότι ο φόβος δίωξής τους είναι βάσιμος. Όμως, σε περιπτώσεις μαζικής εξόδου προσφύγων, όπως στην περίπτωση της Κεντρικής Αφρικής (περιοχή των Μεγάλων Λιμνών) ενδέχεται να μην είναι δυνατό να γίνει ατομική συνέντευξη. Σε τέτοιες περιπτώσεις, όταν οι άμαχοι εγκαταλείπουν τις εστίες τους εξαιτίας ίδιων συνθηκών, μπορεί να είναι προτιμότερο να καθοριστούν όλα τα μέλη της ομάδας ως πρόσφυγες, έτσι ώστε κάθε μέλος να θεωρείται «εκ πρώτης όψεως» (prima facie) πρόσφυγας. Ο εκ πρώτης όψεως πρόσφυγας δηλαδή θεωρείται πρόσφυγας ελλείψει στοιχείων που να αποδεικνύουν το αντίθετο.

Πώς η 'Yπατη Αρμοστεία διαχωρίζει τους πρόσφυγες από τους οικονομικούς μετανάστες;

Ο οικονομικός μετανάστης  συνήθως εγκαταλείπει τη χώρα του με τη θέλησή του προς ανεύρεση μιας καλύτερης ζωής, συνεχίζοντας να απολαμβάνει την προστασία της χώρας του / της. Ένας πρόσφυγας δεν έχει επιλογές όταν εγκαταλείπει τη χώρα του εξαιτίας του φόβου δίωξης.

Μπορεί ένας ανυπότακτος να θεωρηθεί πρόσφυγας;

Κάθε χώρα έχει το δικαίωμα να κηρύσσει επιστράτευση σε περιόδους εθνικού κινδύνου. Όμως, σε περιπτώσεις όπου δεν προβλέπεται ιδιαίτερη μεταχείριση των αντιρρησιών συνείδησης ή όταν η εν εξελίξει διεθνής σύρραξη προδήλως παραβιάζει διεθνείς κανόνες δικαίου, οι ανυπότακτοι, που έχουν βάσιμο φόβο δίωξης λόγω πολιτικών ή άλλων απόψεων, μπορεί να εμπίπτουν στο καθεστώς του πρόσφυγα.

Μπορούν οι κυβερνήσεις να απελάσουν άτομα που δεν αναγνωρίζονται ως πρόσφυγες;

Τα πρόσωπα, για τα οποία αποφασίστηκε βάση δίκαιης διαδικασίας ότι δεν χρειάζονται διεθνή προστασία, είναι στην ίδια κατάσταση με αυτή των υπόλοιπων αλλοδαπών που παραμένουν αντικανονικά στην επικράτεια μιας χώρας, και μπορούν να απελαθούν. Ωστόσο, η Ύπατη Αρμοστεία συνιστά την παροχή προστασίας σε άτομα προερχόμενα από χώρες κατεστραμμένες από ένοπλες συγκρούσεις ή από γενικευμένη βία. Η Ύπατη Αρμοστεία επίσης υποστηρίζει ότι οι αιτούντες άσυλο, των οποίων το αίτημα έχει απορριφθεί πρέπει να έχουν το δικαίωμα προσφυγής πριν από την απέλαση.

Μπορεί ένας εγκληματίας να θεωρηθεί πρόσφυγας;

Ένα πρόσωπο που δικάστηκε δίκαια για αδίκημα του κοινού ποινικού δικαίου, ο οποίος εγκαταλείπει τη χώρα του προκειμένου να αποφύγει την φυλάκιση, δεν είναι κατ' ανάγκη πρόσφυγας. Όμως, πρόσωπο που κατηγορείται για ποινικό αδίκημα ή άλλο μη πολιτικό έγκλημα, είτε αθώος είτε ένοχος, αν διώκεται και για πολιτικούς ή άλλους λόγους, δεν αποκλείεται από το καθεστώς του πρόσφυγα. Επιπλέον, πρόσωπα που έχουν καταδικαστεί για το «έγκλημα» της πολιτικής δράσης τους είναι πιθανό  να είναι πρόσφυγες.

Μπορεί ένας εγκληματίας πολέμου να θεωρηθεί πρόσφυγας;

Πρόσωπα που έχουν συμμετάσχει σε εγκλήματα πολέμου και παραβιάσεις του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου και του διεθνούς δικαίου των δικαιωμάτων του ανθρώπου, καθώς και σε τρομοκρατικές ενέργειες, αποκλείονται από την προστασία που δικαιούνται οι πρόσφυγες.

Στην πράξη, ειδικά στην περίπτωση μαζικής φυγής, μερικές φορές είναι δύσκολο να διαχωριστούν τα πρόσωπα, σε βάρος των οποίων υπάρχουν υπόνοιες ότι συμμετείχαν σε σοβαρές παραβιάσεις των δικαιωμάτων του ανθρώπου από τους υπόλοιπους πρόσφυγες, ειδικά  για μια ανθρωπιστική οργάνωση, όπως η  Ύπατη Αρμοστεία, η οποία δεν κατέχει ούτε δικαστική ούτε αστυνομική εξουσία. Τη δεκαετία του 1990, παραδείγματος χάριν, στα τεράστια προσφυγικά των προσφύγων από τη Ρουάντα στις γειτονικές χώρες ήταν γνωστό ότι διέμεναν και εγκληματίες.

Η πιο πρακτική λύση είναι η υποστήριξη του έργου πρωτοβουλιών, όπως τα διεθνή δικαστήρια για την Ρουάντα και την πρώην Γιουγκοσλαβία, προκειμένου να δικαστούν εγκληματίες πολέμου. Η Ύπατη Αρμοστεία είναι υποχρεωμένη να συνεργάζεται με αυτές τις αρχές και με άλλα παρεμφερή όργανα του ΟΗΕ ως προς την παροχή αντικειμενικών στοιχείων, χειριζόμενη ωστόσο με ευαισθησία τη διαβίβαση των πληροφοριών που οι πρόσφυγες έχουν εμπιστευτεί στα στελέχη της.

Μπορεί ένας στρατιώτης να είναι πρόσφυγας;

Μόνο πολίτες είναι πρόσφυγες. Όποιος συνεχίζει να διεξάγει ένοπλες επιχειρήσεις εναντίον της χώρας καταγωγής του από την χώρα ασύλου, δεν μπορεί να θεωρηθεί πρόσφυγας.

Μπορούν να θεωρηθούν πρόσφυγες οι γυναίκες που υφίστανται δίωξη επειδή αρνούνται να συμμορφωθούν με τους κοινωνικούς περιορισμούς;

Οι γυναίκες, όπως οι άνδρες, μπορεί να διωχθούν για πολιτικούς, εθνικούς ή θρησκευτικούς λόγους. Επιπλέον, όταν κάποια γυναίκα υφίσταται διάκριση ή σοβαρή δίωξη επειδή αρνείται να συμμορφωθεί με αυστηρούς κώδικες συμπεριφοράς, τότε μπορεί να αναγνωριστεί στο πρόσωπό της το καθεστώς του πρόσφυγα. Τέτοια δίωξη μπορεί να προέρχεται από μη κρατικές αρχές όταν δεν υπάρχει προστασία από το κράτος. Σεξουαλική βία, όπως ο βιασμός, μπορεί να συνιστά δίωξη.

Τέτοιες διακρίσεις θα πρέπει να προκαλούν σημαντική ζημιά προκειμένου να αναγνωριστεί πρόσφυγας η εν λόγω γυναίκα. Μια γυναίκα που φοβάται για τη σωματική της ακεραιότητα λόγω της άρνησης της να φορέσει τη μαντίλα ή άλλου είδους ένδυμα, ή επειδή προτιμά να επιλέξει η ίδια το σύζυγό της και να ζήσει μια ανεξάρτητη ζωή, μπορεί να είναι πρόσφυγας.

Το 1984, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αποφάσισε ότι οι γυναίκες, που αντιμετωπίζουν απάνθρωπη συμπεριφορά, επειδή υποτίθεται πως παραβιάζουν τα κοινωνικά ήθη, θα πρέπει να θεωρούνται ως «συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα» για το σκοπό του καθορισμού του προσφυγικού καθεστώτος. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και ο Καναδάς έχουν υιοθετήσει λεπτομερείς οδηγίες σχετικά με τη δίωξη λόγω φύλου, ενώ υπάρχουν παρόμοιες οδηγίες και σε άλλες χώρες.

Μπορεί μια γυναίκα που φοβάται ότι η ίδια ή η ανήλική της θυγατέρα θα υποστεί ακρωτηριασμό των γεννητικών τους οργάνων να αναγνωριστεί ως πρόσφυγας;

Στη Γαλλία, την Ολλανδία, τον Καναδά και τις Ηνωμένες Πολιτείες έχει επίσημα αναγνωριστεί ότι ο ακρωτηριασμός των οργάνων συνιστά μορφή δίωξης και μπορεί να αποτελέσει λόγο αναγνώρισης προσφυγικού καθεστώτος. Σε μια περίπτωση για παράδειγμα μια γυναίκα αναγνωρίστηκε ως πρόσφυγας φοβούμενη δίωξη στη χώρα της, επειδή αρνήθηκε να υποβάλλει τη νεογέννητη κόρη της σε ακρωτηριασμό των γεννητικών της οργάνων.

Μπορεί κάποιος που εκφράζει φόβο δίωξης λόγω σεξουαλικών προτιμήσεων να πληροί τις προϋποθέσεις για το καθεστώς του πρόσφυγα;

Οι ομοφυλόφιλοι μπορεί να πληρούν τις προϋποθέσεις για προσφυγικό καθεστώς λόγω δίωξης που οφείλεται στη συμμετοχή τους σε ιδιαίτερη κοινωνική ομάδα. Η θέση της Ύπατης Αρμοστείας είναι ότι πρέπει να αναγνωρίζεται το καθεστώς του πρόσφυγα στα πρόσωπα που υφίστανται επίθεση, βάναυση συμπεριφορά ή σοβαρές διακρίσεις λόγω της ομοφυλοφιλίας τους, εφόσον οι κυβερνήσεις των χωρών καταγωγής τους δεν μπορούν ή δεν επιθυμούν να τα προστατεύσουν.

Τι είναι η προσωρινή προστασία;

Τα κράτη συνήθως παρέχουν προσωρινή προστασία όταν αντιμετωπίζουν αναπάντεχα προσφυγικά κύματα, όπως συνέβη κατά την διάρκεια του εμφυλίου πόλεμου στην πρώην Γιουγκοσλαβία στις αρχές της δεκαετίας του 1990 και αργότερα στο Κόσσοβο, και όταν τα συστήματα ασύλου τους αποδεικνύονται προφανώς ανεπαρκή. Σε τέτοιες περιπτώσεις, οι πρόσφυγες μπορούν να γίνουν δεκτοί σε ασφαλείς χώρες αλλά χωρίς να υπάρχει εγγύηση για μόνιμο άσυλο.

Πως προστατεύει η Ύπατη Αρμοστεία τη σωματική ακεραιότητα των προσφύγων;

Οι πρόσφυγες, ειδικά οι ηλικιωμένοι, οι γυναίκες και τα παιδιά, είναι συχνά ευάλωτοι στη βία. Ο βιασμός, συγκεκριμένα, είναι ένας τρόπος που χρησιμοποιείται ολοένα και συχνότερα, προκειμένου να εκδιώξει τον άμαχο πληθυσμό από τα σπίτια του, καθώς οι άμαχοι γίνονται στόχος αντίπαλων ένοπλων ομάδων. Οι άμαχοι μπορεί να υποστούν επίθεση κατά τη διάρκεια της φυγής τους, αλλά και κατά την άφιξή τους στην χώρα ασύλου, από αξιωματούχους, τον ντόπιο πληθυσμό ή άλλους πρόσφυγες.

Το προσωπικό της Ύπατης Αρμοστείας προσπαθεί να προλάβει τέτοιες καταστάσεις, προσφέροντας στα θύματα επιθέσεων ειδική φροντίδα και σωστή νομική παρακολούθηση συμπεριλαμβανομένης της ποινικής δίωξης για τους ύποπτους. Η πρόληψη μπορεί να περιλαμβάνει την αναδιάταξη του καταυλισμού ή τη βελτίωση των βασικών εγκαταστάσεων, όπως είναι ο φωτισμός, επιπρόσθετοι φράχτες ή ακόμα και η διοργάνωση περιπολιών κατά τη διάρκεια της νύχτας. 

Ποια είναι η πολιτική της Ύπατης Αρμοστείας για τη μετεγκατάσταση των προσφύγων;

Ο εθελοντικός επαναπατρισμός αποτελεί σχεδόν πάντα την καλύτερη μόνιμη λύση για τους περισσότερους πρόσφυγες. Όμως σε ορισμένες περιπτώσεις οι πρόσφυγες δεν μπορούν να γυρίσουν στην πατρίδα τους εξαιτίας συνεχιζόμενου φόβου δίωξης ή άλλων λόγων. Ενδέχεται όμως να μην μπορούν να ζήσουν μόνιμα ούτε στην χώρα που ζήτησαν άσυλο. Σε αυτές τις περιπτώσεις η μετεγκατάστασή τους σε τρίτη χώρα αποτελεί τη μόνη πραγματική επιλογή.

Μπορούν οι πρόσφυγες να ζητήσουν μετεγκατάσταση σε συγκεκριμένη χώρα;

Υπό κανονικές συνθήκες, όχι. Όμως για λόγους οικογενειακής συνένωσης, οι πρόσφυγες μπορεί να ζητήσουν τη μετεγκατάσταση τους στις χώρες όπου διαμένουν ήδη μέλη της οικογένειας τους.

Ποιες χώρες υιοθετούν πολιτική ποσόστωσης για τη μετεγκατάσταση των προσφύγων;

Από τα 191 κράτη μέλη του οργανισμού Ηνωμένων Εθνών λιγότερα από 20 έχουν υιοθετήσει ετήσιες ποσοστώσεις μετεγκατάστασης, περιλαμβανομένων της Αυστραλίας, του Καναδά, της Δανίας, της Φινλανδίας, της Νέας Ζηλανδίας, της Νορβηγίας, της Σουηδίας, της Ολλανδίας, και των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής. Άλλες χώρες μπορεί να εξετάσουν συγκεκριμένα αιτήματα για μετεγκατάσταση που υποβάλλονται από την Ύπατη Αρμοστεία, επειδή συντρέχουν οι προϋποθέσεις οικογενειακής συνένωσης ή όταν υπάρχουν ισχυροί πολιτικοί δεσμοί.

Γιατί οι ποσοστώσεις για τη μετεγκατάσταση δεν καλύπτονται πάντα από την Ύπατη Αρμοστεία;

Οι κυβερνήσεις δεν είναι πάντα έτοιμες να προσαρμόσουν τις ποσοστώσεις που διαθέτουν για τη μετεγκατάσταση των προσφύγων σε αλλαγές στην παγκόσμια σκηνή (όπως αιφνίδιοι πόλεμοι) και συχνά υιοθετούν τις ποσοστώσεις ανάλογα με την πίεση που δέχονται από ενδιαφερόμενες κοινότητες των πολιτών τους για συγκεκριμένες εθνικότητες προσφύγων (και όχι με βάση τις ανάγκες των προσφύγων). Οι χώρες μετεγκατάστασης μπορεί να μην δέχονται περιπτώσεις οικογενειών με σημαντικά ιατρικά προβλήματα, που μπορεί να στοιχίζουν περισσότερο στο σύστημα κοινωνικής πρόνοιας ή που δεν έχουν την πιθανότητα γρήγορης κοινωνικής ενσωμάτωσης. Γενικά, αν και ορισμένες χώρες δέχονται «δύσκολες περιπτώσεις», οι περισσότερες χώρες μετεγκατάστασης προτιμούν μορφωμένους πρόσφυγες με ισχυρούς οικογενειακούς και πολιτιστικούς δεσμούς, ακέραια οικογενειακή δομή και με πολλές δυνατότητες γρήγορης κοινωνικής ενσωμάτωσης. Αυτές οι οικογένειες μπορεί να μην ανταποκρίνονται πάντα στις περιπτώσεις προσφύγων που, κατά την Ύπατη Αρμοστεία, έχουν άμεση ανάγκη προστασίας με την εφαρμογή του μέτρου της μετεγκατάστασης. Ο πόλεμος κατά της τρομοκρατίας παγκοσμίως και οι ολοένα και πιο αυστηρές διαδικασίες μετανάστευσης έχουν τελευταία προκαλέσει εμπόδια σε προγράμματα μετεγκατάστασης, ειδικά για τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Πως μπορούν τα ασυνόδευτα παιδιά να συνενωθούν με τις οικογένειες τους;

Ασυνόδευτος ανήλικος είναι κάθε πρόσωπο κάτω των 18 ετών, υπήκοος τρίτης χώρας ή ανιθαγενής, που εισέρχεται ή βρίσκεται στην επικράτεια ενός κράτους, χωρίς να συνοδεύεται από τον κατά το νόμο ή το έθιμο υπεύθυνο για την επιμέλειά του ενήλικα. Ο αριθμός των ασυνόδευτων ανηλίκων προσφύγων ποικίλει. Συνήθως αποτελεί το 2 έως 5 τοις εκατό του προσφυγικού πληθυσμού, ενώ στην Ευρώπη, από έρευνα της Ύπατης Αρμοστείας, υπολογίζεται πως το 4 τοις εκατό των αιτούντων άσυλο ήταν ασυνόδευτα παιδιά. Η Ύπατη Αρμοστεία συνεργάζεται με διάφορες οργανώσεις όπως το UNICEF, τη Διεθνή Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού και την οργάνωση «Σώστε τα Παιδιά» για να διασφαλίσουν ότι τα ασυνόδευτα παιδιά αναγνωρίζονται και καταγράφονται, και πως οι οικογένειες του έχουν βρεθεί. Στη κρίση της Ρουάντας στα μέσα της δεκαετίας του 1990, περίπου 67,000 παιδιά ξαναβρήκαν τις οικογένειες τους.

Υπάρχουν κατευθυντήριες οδηγίες για τους λαθρεπιβάτες και για τα άτομα που διασώζονται στη θάλασσα;

Οι πλοίαρχοι έχουν καθήκον βάσει του διεθνούς δικαίου να διασώζουν κάθε άτομο που κινδυνεύει στη θάλασσα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως των Βιετναμέζων "ανθρώπων των πλοιαρίων", μπορεί να πρόκειται για αιτούντες άσυλο. Λαθρεπιβάτες μπορεί επίσης να είναι αιτούντες άσυλο. Τα άτομα που διασώζονται στη θάλασσα πρέπει να αποβιβάζονται στο επόμενο λιμάνι προορισμού, όπου θα πρέπει να τους επιτρέπεται η είσοδος και η παραμονή τουλάχιστον προσωρινά μέχρι να βρεθεί χώρα που θα τους δεχτεί για μετεγκατάσταση. Ορισμένα κράτη, τη σημαία των οποίων φέρουν τα πλοία που διασώζουν, έχουν υποσχεθεί μετεγκατάσταση για τα διασωθέντα στη θάλασσα άτομα.

Δεν υπάρχει δεσμευτική διεθνής συνθήκη σχετικά με τους λαθρεπιβάτες αιτούντες άσυλο και η υποδοχή τους ποικίλλει. Η Ύπατη Αρμοστεία συνιστά, όταν αυτό είναι εφικτό, να επιτρέπεται η αποβίβαση των λαθρεπιβατών στο πρώτο λιμάνι προορισμού, όπου το προσφυγικό τους καθεστώς θα καθοριστεί από τις τοπικές αρχές. Εάν το κράτος αυτό δεν επιτρέπει την αποβίβαση του λαθρεπιβάτη και το επόμενο λιμάνι προορισμού του πλοίου βρίσκεται σε κράτος όπου η ζωή του λαθρεπιβάτη απειλείται, τότε η πράξη ισοδυναμεί με επαναπροώθηση.

Σε τέτοιες περιπτώσεις, οι αξιωματούχοι της Ύπατης Αρμοστείας προσπαθούν να διεξάγουν συνέντευξη στο πλοίο, και εφόσον αποδειχθεί ότι ο αιτών άσυλο θεωρείται πρόσφυγας, τότε παρέχουν βοήθεια στην εξεύρεση μόνιμης λύσης που είναι συνήθως η μετεγκατάσταση σε τρίτη χώρα.

Τι κάνει η Ύπατη Αρμοστεία για να προλάβει την ανιθαγένεια;

Το δικαίωμα στην ιθαγένεια αναγνωρίζεται ευρέως από το διεθνές δίκαιο και αποτελεί καθεστώς από το οποίο απορρέουν άλλα δικαιώματα. Όμως, περίπου εννέα εκατομμύρια άνθρωποι στην τέως Σοβιετική Ένωση παραμένουν ανιθαγενείς. Το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα οξύ ανάμεσα σε παιδιά που οι γονείς έχουν διαφορετική υπηκοότητα μεταξύ τους ή που έχουν γεννηθεί σε χώρα άλλη από την χώρα καταγωγής των γονέων τους, αφού δεν αποκτούν κατ'ανάγκην την ιθαγένεια του τόπου γέννησης τους.

Υπάρχουν διάφορα διεθνή κείμενα που αναφέρουν το θέμα, συμπεριλαμβανομένων της Διεθνούς Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου του 1948, τη Σύμβαση για την Εξάλειψη της Ανιθαγένειας του 1961, που ορίζει ότι κανένα πρόσωπο δεν μπορεί να στερείται της ιθαγένειας του για λόγους φυλής, εθνικής καταγωγής, θρησκείας, ή λόγω των πολιτικών του πεποιθήσεων. Παρουσιάζονται μέτρα για την παρεμπόδιση της ανιθαγένειας από τη μεταβίβαση της κυριαρχίας ενός εδάφους και περιλαμβάνει κανόνες για τη χορήγηση της ιθαγένειας σε πρόσωπα που γεννιούνται σε μια χώρα και τα οποία υπό διαφορετικές συνθήκες θα ήταν ανιθαγενή. Η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ έχει δώσει την εντολή στην Ύπατη Αρμοστεία να παρακολουθεί τη Σύμβαση, και η Ύπατη Αρμοστεία έχει ξεκινήσει μια παγκόσμια προσπάθεια καταγραφής της κατάστασης όσον αφορά την ανιθαγένεια, συμπεριλαμβανομένων των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν τα κράτη, τα νομικά πλαίσια και τα προγράμματα που μπορούν να βοηθήσουν στην καταπολέμηση της ανιθαγένειας.

Ταυτότητα προσφύγων και η Σύμβαση της Γενεύης. © UNHCR

Η έννοια "άσυλο" είναι τουλάχιστον 3,500 χρονών και βρίσκεται στα κείμενα και στην παράδοση πολλών αρχαίων πολιτισμών. Στα μέσα της Δεύτερης Χιλιετηρίδας π.Χ., όταν στη Μέση Ανατολή άρχισαν να σχηματίζονται τα μοντέρνα κράτη και να προσδιορίζονται τα σύνορά τους, έγιναν πολλές συνθήκες μεταξύ των κυβερνώντων που περιλάμβαναν κανόνες για τη διεθνή προστασία των φυγάδων. Για παράδειγμα, ένας Χετταίος βασιλιάς, υπέγραψε μια συμφωνία με τον άρχοντα μιας άλλης χώρας, η οποία αναφέρει: «Αναφορικά με τους πρόσφυγες, παίρνω όρκο ότι όταν ένας πρόσφυγας έρχεται από την χώρα σου στη δική μου δεν θα επιστρέφεται σε σένα. Δεν είναι σωστό να εκδιώκονται οι πρόσφυγες από τη χώρα των Χετταίων». Τον 14ο αιώνα π.Χ., ο Αιγύπτιος Φαραώ Ράμσης Β΄ παραχώρησε καταφύγιο σε ένα άλλο Χετταίο βασιλιά, τον Ούρι-Τέσαπ, όταν εκθρονίστηκε από τον θείο του.

Η Παλαιά Διαθήκη αναφέρει ότι ο Θεός ζήτησε από τον Μωϋσή να ονομάσει 6 πόλεις σαν καταφύγια, «για τα παιδιά του Ισραήλ και για τους ξένους, και τους διαμένοντες ανάμεσά τους» (35:9-15).

Στην Καινή Διαθήκη, ο Ευαγγελιστής Ματθαίος απεικονίζει το Θείο Βρέφος και την οικογένειά του, πρόσφυγες να φεύγουν για την Αίγυπτο.

Κατά τα πρώτα χρόνια του Ισλάμ, ο Προφήτης Μωάμεθ και οι ακόλουθοί του αναγκάστηκαν να αναζητήσουν άσυλο μακρυά από αυτούς από τους οποίους ένιωσαν να απειλούνται, λόγω της αυξανόμενης δύναμης της νέας θρησκείας. Η φυγή του από τη Μέκκα στη Μεδίνα το 622 μ.Χ. σηματοδοτεί την αρχή της Ισλαμικής εποχής σύμφωνα με το θρησκευτικό ημερολόγιο των Μουσουλμάνων.

Από την αρχαιότητα το άσυλο είχε τόσο πολιτική όσο και ανθρωπιστική διάσταση.

Η ανάκληση του Διατάγματος του Νάντ το 1685, που ανάγκασε 250,000 Γάλλους Προτεστάντες να εγκαταλείψουν τη χώρα τους, σημάδεψε την αρχή της σύγχρονης εποχής ασύλου στην Ευρώπη. Μετά την Γαλλική Επανάσταση, οι περισσότεροι πρόσφυγες εγκατέλειπαν τη χώρα τους λόγω πολιτικής παρά θρησκευτικής δίωξης.

Ο Fridtjof Nansen βοηθά εκατομμύρια ανθρώπους

Η συνειδητοποίηση της ευθύνης της διεθνούς κοινότητας να παρέχει προστασία στους πρόσφυγες και να τους συνδράμει στην επίλυση των προβλημάτων τους ανέρχεται στην εποχή της Κοινωνίας των Εθνών (1920). Μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο η διεθνής κοινότητα ασχολήθηκε με τις μαζικές μετακινήσεις των πληθυσμών που οφείλονταν στην Ρωσική επανάσταση και στην κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Το 1921 ο Νορβηγός διπλωμάτης Δρ.Fridtjof Nansen, εκλέχθηκε από την Κοινωνία των Εθνών Ύπατος Αρμοστής για τους Ρώσους Πρόσφυγες, θέτοντας έτσι το θεμέλιο λίθο για το σημερινό σύστημα προστασίας των προσφύγων. Υπογράμμιζε πάντα ότι η ανακούφιση του ανθρώπινου πόνου δεν αποτελεί μόνο ζήτημα φιλανθρωπίας αλλά ότι είναι και καθήκον των χωρών όπου καταφεύγουν οι πρόσφυγες να τους παρέχουν την αναγκαία προστασία. Τα καθήκοντά του ως Ύπατου Αρμοστή για τους Ρώσους Πρόσφυγες ήταν να καθορίσει το νομικό καθεστώς των προσφύγων, να βρεί μόνιμες λύσεις στο πρόβλημά τους (δηλαδή να οργανώσει τον επαναπατρισμό τους ή την εγκατάστασή τους σε χώρες που ήταν σε θέση να τους δεχθούν για μόνιμη εγκατάσταση) και να αναλάβει έργα ανακούφισης με τη συνδρομή των φιλανθρωπικών οργανώσεων. Βοήθησε στην επιστροφή περίπου 450,000 αιχμαλώτων πολέμου και περίπου 30 εκατομμύρια ανδρών, γυναικών και παιδιών που κινδύνευσαν να πεθάνουν στην Ρωσία μετά την επανάσταση. Ο Nansen βοήθησε επίσης και άλλες ομάδες προσφύγων όπως τους Αρμένιους το 1924 και το 1928 τους Ασσύριους, τους Ασσυρο-χαλδαίους και τους Τούρκους.

Το 1922 δημιουργήθηκε το «Πιστοποιητικό Nansen», το πρώτο διεθνές αναγνωρισμένο έγγραφο το οποίο καθόριζε το καθεστώς των προσφύγων. Την ίδια χρονιά ο Nansen βραβεύτηκε με το βραβείο Νόμπελ Ειρήνης.

Η προστασία των προσφύγων - κοινή ευθύνη

Μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο η διεθνής κοινότητα φαινόταν αποφασισμένη να αποτρέψει τον τρόμο και τη βαρβαρότητα που προκάλεσε ο πόλεμος.

Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) διαδέχθηκε την Κοινωνία των Εθνών. Ο καταστατικός χάρτης των Ηνωμένων Εθνών, ο οποίος τέθηκε σε ισχύ στις 24 Οκτωβρίου του 1945, αναφέρει μεταξύ άλλων ως σκοπό των Ηνωμένων Εθνών το σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιακών ελευθεριών ανεξαρτήτως διακρίσεων λόγω φυλής, φύλου, γλώσσας ή θρησκείας.

Μια από τις πρώτες αποστολές του ΟΗΕ ήταν η επεξεργασία της Οικουμενικής Διακήρυξης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, η οποία ψηφίστηκε το 1948 από τα Ηνωμένα Έθνη. Στο προοίμιο της Διακήρυξης γίνεται, μεταξύ άλλων, αναφορά στον Καταστατικό Χάρτη του ΟΗΕ και στη διακήρυξη των λαών των Ηνωμένων Εθνών ότι πιστεύουν στα θεμελιακά δικαιώματα του ανθρώπου, στην αξιοπρέπεια και την αξία της ανθρώπινης προσωπικότητας, στην ισότητα των δικαιωμάτων ανδρών και γυναικών.

Παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι ο κύριος λόγος που οδηγεί τους ανθρώπους στη φυγή. Το δικαίωμα να αναζητά κάποιος άσυλο διασφαλίζεται από το άρθρο 14 της Οικουμενικής Διακήρυξης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα: «Κάθε άτομο που καταδιώκεται έχει το δικαίωμα να ζητά άσυλο και του παρέχεται άσυλο σε άλλες χώρες.»

Όταν ο ΟΗΕ αντικατάστησε τη Κοινωνία των Εθνών ήταν ξεκάθαρο από την αρχή ότι η βοήθεια για τους πρόσφυγες είναι διεθνής ευθύνη. Σύμφωνα με τον καταστατικό χάρτη των Ηνωμένων Εθνών οι χώρες του κόσμου έχουν μαζί ευθύνη για τους ανθρώπους που φεύγουν από δίωξη. Σε ψήφισμα του 1946 η γενική συνέλευση του ΟΗΕ υπογράμμισε ότι κανένας πρόσφυγας ή εκτοπισμένος που μπορεί να αποδείξει ότι ο φόβος δίωξης του είναι βάσιμος και δεν θέλει να επιστρέψει, δεν πρέπει να αναγκαστεί να επιστρέψει στην χώρα του.

Ίδρυση της Ύπατης Αρμοστείας για τους Πρόσφυγες

Το 1947 τα Ηνωμένα Έθνη ίδρυσαν μια καινούργια οργάνωση, την Διεθνή Οργάνωση Προσφύγων (International Refugee Organization, IRO), η αποστολή της οποίας ήταν να προστατεύει συγκεκριμένες κατηγορίες προσφύγων. Το 1951 η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ αντικατάστησε την IRO με την Ύπατη Αρμοστεία για τους Πρόσφυγες (UNHCR). Από τον Ιανουάριο του 1951 η Υπάτη Αρμοστεία ασκεί το έργο της σύμφωνα με το Καταστατικό της, όπου το έργο της ορίζεται η παροχή διεθνούς προστασίας στους πρόσφυγες και η ανεύρεση μονίμων λύσεων στο προσφυγικό πρόβλημα με τη συνεργασία των Κρατών στα οποία καταφεύγουν οι πρόσφυγες. Το έργο της Υπάτης Αρμοστείας χαρακτηρίζεται «απόλυτα μη πολιτικό», «ανθρωπιστικό και κοινωνικό».

Φανταστείτε να έχετε φύγει κυνηγημένος από την πατρίδα σας, να έχετε επιβιώσει το δύσκολο ταξίδι της φυγής και μόλις καταφέρετε να φτάσετε σε μια νέα χώρα για να ζητήσετε άσυλο, να σας κλείνουν πίσω από τα σίδερα. Μπορεί να ακούγεται σαν το χειρότερο εφιάλτη του πρόσφυγα, δυστυχώς όμως, συμβαίνει καθημερινά σε πολλές χώρες του κόσμου. Ο κάθε πρόσφυγας αντιμετωπίζει μια σειρά προκλήσεων στη χώρα που του παρέχει προστασία. Πρέπει να μάθει καινούργια γλώσσα, να γνωρίσει ένα νέο πολιτισμό και να δημιουργήσει καινούργιες φιλίες. Μπορείτε να λάβετε μέρος στο παιχνίδι «Το ταξίδι της φυγής» και να ενημερωθείτε για τις προσπάθειες που γίνονται για ενίσχυση της ανεκτικότητας και του σεβασμού κοινών δικαιωμάτων και αξιών.

Πορτρέτο του Fridtjof Nansen; Εικόνα ενός Πιστοποιητικού Nansen για πρόσφυγες. © UNHCR

«Χωρίς συνεργασία σε αυτό τον κόσμο δεν μπορούμε να επιτύχουμε τίποτα καλό»

Fridtjof Nansen

Το 1954 ο Dr. Gerrit Jan van Heuven Goedhart, ο τότε Ύπατος Αρμοστής του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, σε μια προσπάθειά του  να ενισχύσει το ενδιαφέρον και την ευαισθησία της διεθνής κοινής γνώμης για το προσφυγικό δράμα,  δημιούργησε το  Βραβείο Nansen για τους Πρόσφυγες, το οποίο απονέμεται ετησίως από την ομώνυμη Επιτροπή.

Ο Fridtjof Nansen γεννήθηκε το 1861 στη Νορβηγία.  Ερευνητής και επιστήμονας έγινε γνωστός στους τομείς της ζωολογίας, της επιστήμης της θάλασσας, ωκεανογραφίας, γεωλογίας, ανθρωπολογίας και κοινωνιολογίας.  Η εξερεύνηση της Ανταρκτικής αποτέλεσε πόλο έλξης για τον πολυτάλαντο νεαρό Νάνσεν, ο οποίος με τις εξερευνήσεις του άνοιξε το δρόμο για τις μετέπειτα έρευνες που έγιναν στις περιοχές της Αρκτικής και της Ανταρκτικής.

Εκτός από το επιστημονικό του ταλέντο, ο Nansen ήταν και εξαίρετος διπλωμάτης. Ως εκπρόσωπος της Νορβηγίας στην Κοινωνία των Εθνών πάντα υποστήριζε με σθένος ανθρωπιστικές αποστολές και τα δικαιώματα μικρών κρατών

Αμέσως μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και τα προβλήματα που προέκυψαν στην Ανατολική και Νότια Ευρώπη, καθώς και στη Μέση Ανατολή, περισσότεροι από 1,5 εκατομμύρια άνθρωποι, κυρίως Ρώσοι, Βούλγαροι, Έλληνες και Αρμένιοι εκδιώχθηκαν από τα σπίτια τους και πήραν το δρόμο της προσφυγιάς. Αυτές οι εξελίξεις οδήγησαν την Κοινωνία των Εθνών τον Αύγουστο του 1921 να ζητήσει από τον Fridtjof Nansen  να αναλάβει καθήκοντα Ύπατου Αρμοστή για τους Πρόσφυγες - μία θέση την οποία υπηρέτησε ακατάπαυστα και με αφοσίωση μέχρι το θάνατό του.

Αμέσως μετά την ανάληψη των καθηκόντων του, το 1921 ο Διεθνής Ερυθρός Σταυρός ζήτησε από τον Nansen  να βοηθήσει προκειμένου να σωθούν 30 εκατομμύρια άντρες, γυναίκες και παιδιά στην Ρωσία, οι οποίοι λόγω του επερχόμενου χειμώνα κινδύνευαν να πεθάνουν από την πείνα και το κρύο. Μέσα σε δύο χρόνια κατάφερε να βρει τους αναγκαίους πόρους και να φέρει εις πέρας την αποστολή του.

Τα καθήκοντά του ως Ύπατου Αρμοστή για τους Ρώσους Πρόσφυγες ήταν να καθορίσει το νομικό καθεστώς των προσφύγων, να βρει μόνιμες λύσεις στο πρόβλημά τους (δηλαδή να οργανώσει τον επαναπατρισμό τους ή την εγκατάστασή τους σε χώρες που ήταν σε θέση να τους δεχθούν για μόνιμη εγκατάσταση) και να αναλάβει έργα ανακούφισης με τη συνδρομή των φιλανθρωπικών οργανώσεων.

Ο Nansen κλήθηκε επίσης να βοηθήσει στην επίλυση των προβλημάτων των προσφύγων της Μικρασιατικής καταστροφής. Κατόπιν εισήγησής του, οι Κυβερνήσεις της Ελλάδας και της Τουρκίας συμφώνησαν σε μία ανταλλαγή πληθυσμών, όπου 500,000 χιλιάδες Τούρκοι θα επέστρεφαν στην Τουρκία, ενώ 1,500,000 ΄Ελληνες θα γύριζαν στη γη των πατέρων τους. Οι Έλληνες πρόσφυγες απορροφήθηκαν από καινούργιους τομείς της οικονομίας και μέσα σε διάστημα ενός χρόνου έγιναν οικονομικά ανεξάρτητοι.

Ο Nansen βοήθησε επίσης και άλλες ομάδες προσφύγων όπως τους Αρμένιους το 1924 και το 1928 τους Ασσύριους, τους Ασσυρο-χαλδαίους και τους Τούρκους.

Το 1922 δημιουργήθηκε το «Πιστοποιητικό Nansen», το πρώτο διεθνές αναγνωρισμένο έγγραφο το οποίο καθόριζε το καθεστώς των προσφύγων. Την ίδια χρονιά ο Nansen βραβεύτηκε με το βραβείο Νόμπελ Ειρήνης.

Αποστολή σε όλο το κόσμο

Σε όλο τον κόσμο, άνθρωποι ή οργανώσεις προσφέρουν εξαιρετικές υπηρεσίες στον αγώνα για την ανακούφιση και αποκατάσταση των προσφύγων. Αυτή η προσπάθεια βραβεύεται με το Βραβείο Nansen για τους Πρόσφυγες, το οποίο παραχωρήθηκε για πρώτη φορά το 1954. Στόχος του βραβείου είναι να προσελκύσει το ενδιαφέρον για το προσφυγικό θέμα και να δώσει ώθηση στη διεθνή βοήθεια και συνεργασία.

Το 1979 η Επιτροπή Nansen αποφάσισε να παραχωρεί και οικονομικό όφελος, μαζί με το βραβείο. Το χρηματικό ποσό του βραβείου, το οποίο σήμερα ανέρχεται στις $100,000 (ΗΠΑ), χρησιμοποιείται σε προγράμματα προς όφελος των προσφύγων.

Οι υπεράνθρωπες προσπάθειες, η πίστη και η αφοσίωση στο ανθρωπιστικό έργο προς όφελος των προσφύγων, αποτελεί κοινό χαρακτηριστικό όλων όσων έχουν βραβευθεί με το Βραβείο:

1954 - Eleanor Roosevelt (ΗΠΑ)

1955 - Βασίλισσα Juliana της Ολλανδίας

1956 - Dorothy D. Houghton (ΗΠΑ) και Δρ. Gerrit J. van Heuven Goedhart, πρώτος Ύπατος Αρμοστής του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες

1957 - Ένωση των Εταίρων του Ερυθρού Σταυρού

1958 - David Hoggett (Μεγάλη Βρετανία) και Pierre Jacobsen (Γαλλία, μεταθανάτια)

1959 - Oskar Helmer (Αυστρία)

1960 - Christopher Chataway, Colin Jones, Trevor Philpott και Timothy Raison (όλοι Μεγάλη Βρετανία)

1961 - Βασιλιάς Olav V. της Νορβηγίας

1962 - Sir Tasman Heyes (Αυστραλία)

1963 - Διεθνής Συμβούλιο των Εθελοντικών Οργανώσεων (ICVA)

1964 - Dame May Curwen, Franηois Preziosi (Ιταλία, μεταθανάτια) και Jean Plicque (Γαλλία, μεταθανάτια)

1965 - Lucie Chevalley (Γαλλία), Ana Rosa Schliepper de Martinez Guerrero (Αργεντινή, μεταθανάτια) και Jorgen Norredam (Δανία, μεταθανάτια)

1967 - Πρίγκιπας Bernard της Ολλανδίας

1968 - Bernard Arcens (Σενεγάλη) και Charles H. Jordan (ΗΠΑ, μεταθανάτια)

1969 - Πριγκίπισσα Princep Shap από το Νεπάλ

1972 - Svana Fridriksdottir (Ισλανδία)

1974 - Επίσκοπος Helmut Frenz (Χιλή)

1975 - Ιερέας James J. Norris (ΗΠΑ)

1976 - Δρ. Olav Hodne (Νορβηγία) και Marie-Louise Bertschinger (Ελβετία, μεταθανάτια)

1977 - Ερυθρά Ημισέληνος της Μαλαισίας

1978 - Seretse Kharma (Μποτσουάνα)

1979 - Πρόεδρος Valιry Giscard d'Estaing (Γαλλία)

1980 - Maryluz Schloeter Paredes (Βενεζουέλα)

1981 - Υποστράτηγος Paul A. Cullen (Αυστραλία)

1982 - Πριγκίπισσα Sonja της Νορβηγίας

1983 - Πρόεδρος Mwalimu Juliaus Kambarage Nyerere (Τανζανία)

1984 - Καπετάνιος Lewis M. Hiller, Jeff Kass und Gregg Turay (όλοι ΗΠΑ)

1985 - Καρδινάλιος Paulo Evaristo Arns, Erzbischof von Sao Paolo (Βραζιλία)

1986 - Ο Λαός του Καναδά

1987 - Βασιλιάς Juan Carlos I. (Ισπανία)

1988 - Syed Munir Husain (Πακιστάν)

1991 - Δρ. Paul Weis (Αυστρία, μεταθανάτια) και Δρ. Libertina Appolus Amathila (Ναμίμπια)

1992 - Πρόεδρος Richard von Weizsδcker (Γερμανία)

1993 - Medecins sans Frontieres (Γιατροί χωρίς Σύνορα)

1995 - Graηa Machel (Μοζαμβίκη)

1997 - Sister Joannes Klas (ΗΠΑ)

1998 - Mustaf Dzemilev (Ουκρανία)

2000 - Jelena Silajdzic (Βοσνία-Χερζεγοβίνα), Abune Paulos (Αιθιοπία), Lao Mong Hay (Καμπότζη), Miguel Angel Estrella (Αργεντινή) και οι Εθελοντές των Ηνωμένων Εθνών (United Nations Volunteers - UNV)

2001 - Luciano Pavarotti (Ιταλία)

2002 - Arne Rinnan, καπετάνιος του "MS Tampa", καθώς και πλήρωμα και εταιρία πλοιοκτησίας Wilhelm Wilhemsen (Νορβηγία)

2003 - Δρ. Annalena Tonelli (Ιταλία)

2004 - Κέντρο Ανθρώπινων Δικαιωμάτων "Memorial" (Ρωσία)

2005 - Marguerite Barankitse (Μπουρούντι)

2006 - Δρ. Akio Kanai (Ιαπωνία)

2007 - Δρ. Katrine Camilleri

2008 - Chris Clark (πρώην στρατιώτης)

2009 - Edward Kennedy (γερουσιαστής)

2010 - Alixandra Fazzina (φωτορεπόρτερ)

2011 - Εταιρεία Ανθρωπιστικής Αλληλεγγύης (SHS) της Υεμένης 

Γυναίκες στην κατεστραμμένη πόλη Grosny. © UNHCR/T.Bolstad

Η ανεύρεση ασύλου σε μια ασφαλή χώρα ξυπνά νέες ελπίδες στους ανθρώπους που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τη χώρα τους: Το ξεκίνημα μιας καινούργιας ζωής στην ελευθερία, καινούργιες ευκαιρίες, καινούργια δουλειά. Ωστόσο στην πραγματικότητα η ένταξη δεν είναι εύκολη διαδικασία.

«Δυο νύκτες έπρεπε να κοιμηθώ έξω, δεν ήταν συνηθισμένο για μένα.» αναφέρει η Asset Magomadova*. Η φωνή της είναι χαμηλή και τρέμει, ενώ φαίνεται να κάνει υπεράνθρωπες προσπάθειες να συγκρατήσει τα δάκρυά της.

Η πενηντάχρονη γυναίκα από την Τσετσενία δεν ήταν συνηθισμένη να ζει κάτω από τέτοιες συνθήκες. Αντίθετα, στην πατρίδα της ήταν παιδίατρος και παράλληλα δούλευε σε ανθρωπιστική οργάνωση. Η βία στην Τσετσενία και η φυγή της από την πατρίδα της, ανάτρεψαν τα πάντα στη ζωή της. Στη χώρα ασύλου δουλεύει τώρα ως καθαρίστρια.

Πρόσφυγας από την γέννηση

Η κύρια Magomadova γεννήθηκε στην προσφυγιά. Οι γονείς της εκτοπίστηκαν στο Καζακστάν τη δεκαετία του 1950, και η μικρή Asset γεννήθηκε μακριά από την πατρίδα της. Μετά την επιστροφή τους στην Τσετσενία φάνηκε ότι η ζωή κυλούσε κανονικά. Η Asset Magomadova μεγάλωσε στην πρωτεύουσα Grosny, πήγε στο σχολείο, έκανε ιατρική εκπαίδευση και δούλευε στις πρώτες βοήθειες. Ταυτόχρονα σπούδαζε στο πανεπιστήμιο και μετά το τέλος των σπουδών της δούλευε ως γιατρός. Μητέρα τεσσάρων παιδιών, βοηθούσε παράλληλα εθελοντικά ανθρωπιστική οργάνωση, με την οποία ταξίδευε σε όλη τη χώρα για να προσφέρει τις υπηρεσίες της σε νοσοκομεία και χωριά.

Η γυναίκα αυτή με πολλές θυσίες κατάφερε να επιτύχει στη ζωή της. Ωστόσο η βία που ξέσπασε στην πατρίδα της την ανάγκασε να φύγει. Όπως χιλιάδες άλλοι άνθρωποι στην Τσετσενία τράπηκε σε φυγή το 1999 και πήγε στην γειτονική Ιγκουσέτια μαζί με την οικογένειά της. Εκεί είχαν χτισθεί καταυλισμοί για τους νεοαφιχθέντες πρόσφυγες. «Η κατάσταση στους καταυλισμούς ήταν άθλια, αλλά τουλάχιστον είχαμε μία στέγη πάνω από το κεφάλι μας», αναφέρει η κα Magomadova.

Ο φόβος όμως την καταδίωκε και στην Ινγκουσέτια. «Δούλευα για ανθρωπιστική οργάνωση και μάλλον γι' αυτό ενοχλήθηκαν οι Ρώσοι από μένα» υποπτεύεται η γυναίκα. «Ακόμα σήμερα ταράσσομαι όταν ακούω Ρωσικά. Ακόμα ζω με το φόβο».

Δύο μέρες χωρίς στέγη

Το 2003 βρήκε καταφύγιο στην Αυστρία όπου αναγνωρίστηκε ως πρόσφυγας. Στην αρχή έμενε στο καταυλισμό προσφύγων στο Traiskirchen, αφού πέρασε δύο μέρες στο δρόμο. «Αυτό δεν μου έτυχε πουθενά αλλού,» λέει και διώχνει τα δάκρυά της για να συνεχίσει την ιστορία της. Τελικά η κα Magomadova κατάφερε να βρει ένα ταπεινό διαμέρισμα με τον άνδρα και τα παιδιά της στην Βιέννη.

Ο πατέρας της οικογένειας παλιά δούλευε ως τεχνικός, αλλά τώρα είναι 60 χρονών και αφυπηρέτησε. «Για αυτό χρειάζομαι οπωσδήποτε δουλειά,» διηγείται η Asset Magomadova. Η αναζήτηση δουλειάς όμως είναι πάρα πολύ δύσκολη υπόθεση, παρόλο που η κα Magomadova μιλά Ρωσικά, Τσετσενικά, Αγγλικά και κάνει μαθήματα γερμανικής γλώσσας. Η κ. Magomadova δουλεύει ως καθαρίστρια 40 ώρες την εβδομάδα για λιγότερα από 500 ευρώ.

«Κανένας δεν προσλαμβάνει μια 50χρονη»

Η Asset Magomadova δεν ελπίζει εδώ και καιρό ότι θα μπορέσει ποτέ να εξασκήσει το επάγγελμά της. «Είμαι ήδη 50 χρονών, και κανένας δεν προσλαμβάνει μια πενηντάχρονη», αναφέρει. Τουλάχιστον μια δουλειά ως νοσοκόμα ή στην φροντίδα ηλικιωμένων θα την ικανοποιούσε. Δεν ακούγεται όμως και πολύ αισιόδοξη. «Με κάλεσαν σε αρκετές συνεντεύξεις, αλλά μέχρι σήμερα δεν πήρα καμία θετική απάντηση» και προσθέτει με πίκρα: «Δεν γνωρίζω κανένα που θα μπορούσε να με βοηθήσει. Όλοι οι φίλοι μου είναι στην Τσετσενία ή στην Ιγκουσέτια.»

Παρόλα αυτά η Asset Magomadova βλέπει το μέλλον της οικογένειάς της στην Αυστρία. Θέλει τα παιδιά της να σπουδάσουν εκεί και να ζήσουν μία καλύτερη ζωή από αυτή που είχαν στην πατρίδα τους. Η πατρίδα φαίνεται πιο μακρινή από ποτέ, παρόλο που έφυγαν πριν από λίγα χρόνια μόνο. Η επιστροφή δεν είναι δυνατή. «Ξεχνώ ήδη τις λέξεις στα Τσετσενικά,» αναφέρει η Asset Magomadova. Μία από τις κόρες της είναι ακόμα στην Ινγκουσέτια. «Ελπίζω να μπορέσει να έρθει σύντομα εδώ, αφού εκεί η κατάσταση είναι πάρα πολύ επικίνδυνη», λέει με περισσή ανησυχία. Γνωρίζει καλά για ποιες καταστάσεις μιλά.

*Το όνομα έχει αλλάξει για σκοπούς προστασίας.

Η ταινία κάνει μία ιστορική αναδρομή στο έργο της Ύπατης Αρμοστείας από την ίδρυση του Οργανισμού το 1950 μέχρι το 2000. Συγκεκριμένα , η ταινία αναλύει το ρόλο της Ύπατης Αρμοστείας στις διάφορες προσφυγικές κρίσεις της περιόδου 1950-2000.