26 Νοεμβρίου 2011

Σωκράτης: Ποιοι είναι οι μορφωμένοι;


Όταν ρώτησαν τον Σωκράτη να τους δώσει τον ορισμό του μορφωμένου ανθρώπου, δεν ανέφερε τίποτε για την συσσώρευση γνώσεων. "Η μόρφωση είπε, είναι θέμα συμπεριφοράς..." Ποιους ανθρώπους λοιπόν θεωρούσε μορφωμένους;
"1. Αυτούς που ελέγχουν δυσάρεστες καταστάσεις , αντί να ελέγχονται από αυτές...
2. Αυτούς που αντιμετωπίζουν όλα τα γεγονότα με γενναιότητα & λογική...
3. Αυτούς που είναι έντιμοι σε όλες τους τις συνδιαλλαγές...
4. Αυτούς που αντιμετωπίζουν γεγονότα δυσάρεστα και ανθρώπους αντιπαθείς καλοπροαίρετα...
5. Αυτούς που ελέγχουν τις απολαύσεις τους...
6. Αυτούς που δεν νικήθηκαν από τις ατυχίες & τις αποτυχίες τους...
7. Τελικά αυτούς που δεν έχουν φθαρεί από τις επιτυχίες και την δόξα τους..."
ΠΗΓΗ

Ο μύθος της Πανδώρας

Η απεικονιση της γεννησης της Πανδωρας στην βαση του αγαλματος της Αθηνας Παρθενου δεν εχει λαβει ολη την απαιτουμενη προσοχη.Αυτη η μελετη επιχειρει να τοποθετησει την σημμασια και την λειτουγια του μυθου στα πλαισια και των δυο, του γλυπτικου προγραμματος του Παρθενωνος στο συνολο του και των αθηναικων πολιτικων ιδεολογιων περι πατριαρχιας και αυτοχθονιας.Η σκηνη της γεννησης της Πανδωρας λειτουργουσε σε πολλα διαφορετικα επιπεδα αλλα η σχεση της θνητης παρθενου με την θεικη παρθενο ηταν αρκετα ασαφης,ακομη και αντιθετικη.Η Πανδωρα ισως να ειχε λειτουργησει στην πραγματικοτητα ως "αντι-Αθηνα" και η εικονα της δημιουργιας της μπορει να ειχε ενισχυσει τις υψηλα ανδροκρατουμενες κοινωνικες και πολιτικες πραγματικοτητες της Αθηνας του πεμπτου αιωνος.
Αφου περνουσε κατω απο την δυτικη προσοψη του περικλειου Παρθενωνος,με την Αθηνα και τον Ποσειδωνα να μαχοντε για την κυριαρχια της αττικης γης στο αετωμα του και τους ελληνες να μαχοντε τις αμαζονες στις μετοπες του,αφου περνουσε κατα μηκος ειτε της βορειας πλευρας του κτηριου με τις μετοπες του να εικονιζουν σκηνες απο τον τρωικο πολεμο,ειτε της νοτιας με τους λαπιθες να μαχοντε τους κενταυρους,αφου κοιταζε σκηνες της πομπης των παναθηναιων ψηλα στον τοιχο του σηκου,αφου εφτανε στην ανατολικη πλευρα του κτηριου με το αετωμα του να διχνει την γεννηση της Αθηνας και τις μετοπες του να δειχνουν την μαχη Θεων και γιγαντων και πιο μεσα την παραδοση του πεπλου αναμεσα σε ομαδες ενθρονων θεων,ο αρχαιος επισκεπτης θα εβλεπε τελικα μεσα απο τις ανοικτες πορτες η με το που εμπενε στον σηκο του ναου,το αγαλμα της Αθηνας Παρθενου.Φτιαγμενο με πανω απο ενα τονο πλακων χρυσου και ελεφαντοδοντου στερεωμενων σε ξυλινο σκελετο,το δημιουργημα του Φειδια στεκοταν πελωριο και πατουσε πανω σε μια χαμηλη βαση στολισμενη με αναγλυφα, των οποιων το νοημα εχει απο τους περισσοτερους αγνοηθει.
Το θεμα της βασης ηταν η δημιουργεια της Πανδωρας,του χωματινου αγαλματος που ηταν η πρωτη θνητη γυναικα ,η ομορφη προγονος ολων των γυναικων και η αιτια του κακου στον κοσμο.Φαινοταν παντα ως μια επιλογη εκπληξη για την βαση της Αθηνας Παρθενου,αυτου του μνημειου του αθηναικου μεγαλειου,αυτης της υψηστης εκφρασης της αθηναικης δυναμης και ευημερειας,αυτης της εικονας της Θεας της οποιας το ονομα αντηχουσε καθε φορα που οι Αθηναιοι δηλωναν την καταγωγη τους.Το παραξενο της επιλογης βοηθαει να εξηγησουμε γιατι τοσο λιγες συγχρονες μελετες του γλυπτικου προγραμματος του Παρθενωνος κανουν περισσορερα απο αυτα που εκανε ο Παυσανιας τον δευτερο αιωνα μαχχ,οταν απλα σημειωσε το θεμα στο βαθρο στο διασημο βιβλιο-οδηγο του και προχωρησε παρα κατω.
Ειναι αληθεια οτι υπαρχει λιγο περισσοτερη πληροφορια απο αυτο.Συμφωνα με τον Πλινιο,20 Θεοι-δεν τους κατονομαζει-παρουσιαζονταν στην γεννηση.Ενα ελληνιστικο και ενα ρωμαικο αντιγραφο της Αθηνας Παρθενου-ενα αγαλμα της Αθηνας υψους 3m που βρεθηκε στην Περγαμο και η μικρη ανολοκληρωτη Αθηνα Lenormant στην Αθηνα-δινουν μια πολυ αμυδρη ιδεα για το πως οι φιγουρες ηταν τοποθετημενες,παρολο του οτι οι συμμετεχοντες χαρακτηρες ειναι μειωμενοι αριθμητικα και στα δυο.Μια σειρα απο νεοαττικα και ρωμαικα αναγλυφα θεωρηθηκε οτι αναπαρηγαγαν μερη του πρωτοτυπου,παρολα ταυτα υπαρχουν αρκετες αμφιβολιες.Ολα μαζι τα στοιχεια δεν ειναι πολλα αλλα αυτο δεν εχει σταματησει καποιους ερευνητες να αναπαραστησουν ολοκληρη την βαση σε χαρτι,ονομαζοντας ολες τις 20 φιγουρες και βαζοντας τες στην σειρα,η τον γλυπτη Alan LeQuire να την αναπλασει σε πραγματικο μεγεθος στο Nashville.Ισως πιο σημαντικη απο την θεαματικη αναπαρασταση ενος εργου που πλεον δεν υπαρχει ,ωστοσο,ειναι η αναγνωριση οτι η σχεση της Πανδωρας με την Παρθενο ηταν περιπλοκη και ασαφης και οτι η σκηνη της δημιουργιας της ηταν ενα σημαντικο στοιχειο στον ιδεολογικο ιστο του Παρθενωνος και της περικλειας ακροπολης σαν συνολο.
Ειναι δικαιο να υποθεσουμε οτι ο μεσος ελληνας της κλασσικης εποχης ηταν γνωστης του μυθου της Πανδωρας οπως τον εγραψε ο Ησιοδος και ο Ησιοδος τον εγραψε δυο φορες.Πρωτα η πιο συντομη και πιθανον η πιο πρωιμη εκδοση δοσμενη στην Θεογονια.Θυμωμενος για το οτι ο Προμηθεας εκλεψε την φωτια και την εδωσε στους θνητους,ο Ζευς πηρε την εκδηκιση του:Με μιας,ως αντιτιμο για την φωτια,εφτιαξε ενα κακο πραγμα για τους ανθρωπους,γιατι ο ξακουστος Ηφαιστος επλασε απο χωμα το ειδωλο μιας υπεροχης παρθενου οπως ο γιος του Κρονου επιθυμουσε και η μεγαλη γλαυκοματη Θεα Αθηνα την στολισε και την εντυσε με αστραφτερα ρουχα και πανω απο το κεφαλι της,της απλωσε με τα χερια της ενα λεπτουφαντο πεπλο,ενα θαυμα να το βλεπεις.Πανω απο αυτο, γυρω απο το κεφαλι της,της εβαλε ενα χρυσο στεμα που ο ξακουστος Ηφαιστος εφτιαξε ο ιδιος,δουλευοντας το με τα ιδια του τα χερια.Πανω σαυτο εικονιζονταν πολλα θαυμαστα πραγματα:Πολλα απο τα αγρια θηρια που ζουν στην ξηρα η στην θαλασσα ηταν δουλεμενα πανω στο στεμα-μεγαλη χαρη ξεχυνοταν απο αυτο-θαυμαστα πλασματα,σαν ζωντανα οντα.Αλλα οταν εφτιαξε αυτο το ομορφο κακο,την οδηγησε εκει που οι αλλοι Θεοι και οι θνητοι ανθρωποι ηταν,καθως ηταν απολαυστικη μεσα στο φορεμα που η γλαυκοματη,η κορη του μεγαλου πατερα, της εδωσε.Θαυμασμος κατελαβε τους αθανατους Θεους και τους θνητους ανθρωπους οταν αντικρυσαν αυτο το κατα παραγγελια τεχνασμα,για το οποιο οι ανθρωποι δεν εχουν θεραπεια.Γιατι απο αυτην ερχεται το γενος των γυναικων,μια μεγαλη δυστοιχια,που ζουν με τους θνητους ανδρες ως συντροφοι,οχι στην θλιβερη φτωχια αλλα μονο σε καιρους αφθονιας.Ο Ζευς εδωσε και ενα αλλο κακο σαν το τιμημα για το καλο:Οποιοσδηποτε,αποφευγοντας τον γαμο και τα βασανα που οι γυναικες προκαλουν,δεν παντρευεται,φτανει στα βαθεια γεραματα χωρις κανενας να νοιαζεται γιαυτον και ενω δεν του λοιπουν τα αγαθα οσο ζει,οι συγγενεις του μοιραζοντε την περιουσια του οταν πεθανει.Αλλα για εκεινον που ειναι παντερμενος και εχει μια υπακουη γυναικα διπλα του,το κακο αδιακοπα πολεμαει με το καλο...
Η γυναικα-ειδωλο που κατασκευασε ο Ηφαιστος και στολισε η Αθηνα δεν φερει ονομα στην Θεογονια.Εχει ομως στην δευτερη εκδοση του μυθου που βρισκεται στο Εργα Και Ημερες,οπου περισσοτεροι Θεοι και Θεες συμμετεχουν στην δημιουργια.Ξανα ο Διας,θυμωμενος για την κλοπη της φωτιας απο τον Προμηθεα,ετοιμαζει την τιμωρια των ανθρωπων:"Θα δωσω στους ανθρωπους σαν αντιτιμο για την φωτια ενα κακο, το οποιο ολοι οι ανδρες θα απολαμβανουν με την καρδια τους,ενα κακο που αυτοι θα αγκαλιασουν".Ετσι μιλησε ο πατερας Θεων και ανθρωπων και γελασε δυνατα.Διεταξε τον ξακουστο Ηφαιστο να αναμειξει αμεσως χωμα με νερο και να βαλει μεσα σαυτο ανθρωπινη φωνη και δυναμη,αλλα να της δωσει προσωπο ομοιο με αθανατης Θεας,την γοητευτικη,υπεροχη μορφη μιας παρθενας και ειπε στην Αθηνα να της μαθει γυναικειες δουλειες,πως να υφαινει στον αργαλειο και ειπε στην Αφροδιτη να σκορπισει χρυση χαρη πανω απο το κεφαλι της και οδυνηρη επιθυμια που κανει αδυναμα τα μελη και διεταξε τον Ερμη,τον αγγελιαφορο,τον φονια του Αργου,να βαλει μεσα της τον νου μιας σκυλας και μια επιβουλη φυση.

Ετσι προσταξε και αυτοι υπακουσαν τον αρχοντα Δια,τον γιο του Κρονου...Αλλα οταν τελειωσε το κατα παραγγελια εργο,ο Ζευς εστειλε τον φονια του Αργου να την παει ως δωρο στον Επιμυθεα και αυτος δεν σκεφτηκε την συμβουλη του Προμηθεα,ποτε να μην δεχτει δωρο απο τον Ολυμπιο Δια,αλλα να το στειλει πισω γιατι θα αποδειχθει κακο για τους ανθρωπους.Οταν ομως πηρε το δωρο,οταν ειχε το κακο,τοτε καταλαβε.Πριν απο αυτο οι γενιες των ανθρωπων ζουσαν πανω στην γη χωρις κακα,χωρις σκληρη δουλια και χωρις βαρειες αρρωστιες που οι μοιρες στελνουν στους θνητους.Αλλα η γυναικα,σηκονωντας το καπακι του δοχειου με τα χερια της,σκορπισε καταστροφικα δεινα για τους ανθρωπους.Μονο η ελπιδα εμεινε στο δοχειο και δεν πεταξε εξω.Απο τοτε οι αρρωστιες επισκεπτοντε τους ανθρωπους μερα και νυχτα σιωπηλα,αφοτου ο σοφος Διας τους πηρε την φωνη.Ετσι δεν υπαρχει τροπος να ξεφυγει κανεις τον νου του Διος.
Ο μεσος Αθηναιος ειναι καπως απιθανο να ειχε απομνημονευσει ολοκληρα αυτα τα κειμενα (αν και ο ραψωδος του πεμπτου αιωνος θα τα ειχε) και αναμφιβολα θα υπηρχαν και αλλες παραδοσεις σχετικες με την Πανδωρα που ο επισκεπτης του πεμπτου αιωνος στον Παρθενωνα επισης μπορει να γνωριζε.Αλλα ενα απο τα πραγματα που κανουν τον μυθο μια ακομη πιο παραξενη επιλογη για το βαθρο της Αθηνας Παρθενου ειναι οτι,μετα τον Ησιοδο,δεν φενεται πρακτικα τιποτα για αυτην στα γραπτα μνημεια,ουτε και οι ελληνες καλλιτεχνες ενδιαφερονταν τοσο για αυτην.Δεν υπαρχει καμια σιγουρη παρασταση της Πανδωρας νωριτερα απο τον πεμπτο αιωνα και μονο λιγες παραστασεις σοζωντε λιγο πριν και μετα την κατασκευη του Παρθενωνα.Σε μια απο τις καλυτερα διατηρημενες απο αυτες τις παραστασεις δεν αναφερετε καν ως Πανδωρα αλλα ως Ανεσιδωρα.Το ονομα αυτο δηλωνει αυτην που στελνει δωρα και πολλοι συγχρονοι φιλολογοι συμφωνουν οτι το Πανδωρα σημαινει το ιδιο πραγμα,αυτην που δινει ολα τα δωρα.Αλλα αυτο δεν συμφωνει με αυτα που αναφερει ο Ησιοδος,ο οποιος μας λεει οτι πηρε το ονομα της απο το γεγονος του οτι ολοι οι Θεοι της εδωσαν δωρα.Η ετοιμολογια του Ησιοδου ισως να ειναι και λαθος,αλλα η πλειονοτητα των μεταγενεστερων ελληνων φαινετε οτι την ειχε αποδεχτει.
Απο αυτο που μπορουμε να δουμε απο τα μεταγενεστερα αντιγραφα της Αθηνας Παρθενου ,η απεικονηση του μυθου στην βαση του κλασσικου αγαλματος προηλθε απο την ιδια εικονογραφικη παραδοση που ηθελε την αποδωση δωρων στην Πανδωρα που ετσεκε ορθια με τους Θεους μοιρασμενους δεξια και αριστερα της.Αλλα υπηρχε και μια διαφορετικη παραδοση:Μια σειρα απο αγγεια,μερικα χρονολογουμενα πριν τον Παρθενωνα,δειχνουν την Πανδωρα να βγαινει απο την γη,σαν μια χθονια Θεα,οπως η ιδια η Γαια.Ισως αυτα τα στοιχεια να μαρτυρουν μια παραδοση,κατα την οποια η Πανδωρα βγηκε απο την γη με  σφυροκοπηματα πανω στο εδαφος-ισως ακομη μια προτογονη παραδοση κατα την οποια η Πανδωρα ηταν η ιδια μια Θεα της γης η ενα απο τα λατρευτικα επιθετα της μητερας Γαιας και ετσι δοτειρα ολων των αγαθων.Πιθανον ειναι οι Αθηναιοι να ειχαν συγχωνευσει δυο Πανδωρες:Μια πρωτογονη Θεα της γης απο την μια πλευρα και την πρωτη γυναικα,το τεχνασμα των Ολυμπιων Θεων,απο την αλλη.Κρινωντας ομως απο τα αποσμασματικα σωζωμενα αναγλυφα της γεννησης της Πανδωρας οπως αυτη εικονιζοταν στο βαθρο της Αθηνας Παρθενου,η εικονογραφια της χθονιας Πανδωρας δεν φαινετε να ειχε εμπνευσει την συγκεκριμενη συνθεση.Μπορουμε να συμπερανουμε οτι ο Φειδιας βασιστηκε στην παραδοση του Ησιοδου για την παρασταση του μυθου,μια παραδοση που ενεπνευσε την εικονογραφια μιας γυναικας που ειναι ορθια σε παθητικη σταση και παρουσες δραστηριες θεοτητες.
Ειναι μερικες φορες δυσκολο να δουμε την ακριβης σχεση αναμεσα σε αυτο που εικονιζει το βαθρο ενος ελληνικου λατρευτικου αγαλματος και στο ιδιο το αγαλμα.Για παραδειγμα δεν ειναι ευκολα κατανοητο το γιατι ο Φειδιας διαλεξε την γεννηση της Αφροδιτης απο την θαλασσα για το βαθρο του χρυσελεφαντινου Διος της Ολυμπιας.Παρολαταυτα ειναι δυσκολο να αποφυγουμε το συμπερασμα του οτι,οτιδηποτε η Πανδωρα,η πρωτη θνητη γυναικα και μητερα και να ηθελε στο βαθρο της Αθηνας Παρθενου,της ατεκνης παρθενου Θεας,ο Φειδιας προσπαθουσε να πει κατι για το φυλο της-το γενος των θνητων γυναικων,οπως το θετει ο Ησιοδος.Το ερωτημα φυσικα ειναι,τι; Για να λαβουμε καποιες πιθανες απαντησεις θα πρεπει να λαβουμε υποψιν τις ευρυτερες διαπλοκες της μυθολογικης δομης του φυλου,της πατριαρχιας  και αυτοχθονιας στον Παρθενωνα και την Ακροπολη.
Οπως ο Rojer Just εχει σημειωσει,ειναι πιθανον κατα καιρους να ειχε φανει σε μερικους Αθηναιους(τους κατοικους μιας πολης που διοικουταν απο τους ανδρες για τους ανδρες) καπως παραξενο που η πολιουχος θεοτητα ηταν θυλικη και υπαρχει ενα στοιχειο για αυτην την πρωσορινη συγχιση στις Ορνιθες του Αριστοφανη, οπου διατυπωνετε η αμφιβολια για την καλη διοικηση μιας πολης της οποιας η πολιουχος Θεα ντυνετε σαν ανδρας (και της οποιας οι ανδρες φεροντε γυναικια).

Χορος:Ποιος Θεος τοτε πρεπει να ειναι ο προστατης της πολης μας;
Ευελπιδες:Γιατι να μην κρατησουμε την Αθηνα σαν πολιουχο Θεα;
Πισθαιτερος:Πως μια πολη μπορει να ειναι σε ταξη οταν μια θηλικη Θεα στεκετε πανοπλη και ο Κλεισθενης δουλευει τον αργαλειο;

Τελικα απορριπτουν την αρσενοθυλικη Αθηνα και διαλεγουν εναν κοκκορα για πολιουχο Θεο.

Ειναι τελικα αληθεια οτι η κλασσικη Αθηνα,οπως καθε αλλη ελληνικη πολη,ηταν ενας συλλογος ανδρων,ενα φρουριο ανδρικης πλεονεκτηκοτητας και οτι οι γυναικες ηταν σπρογμενες στο "πισω μερος" της κοινωνιας σε υποδεεστερες,παθητικες θεσεις.Παρολο του οτι οι γυναικες της Αθηνας ηταν οι μητερες,κορες και αδελφες πολιτων,δεν ηταν οι ιδιες πολιτες στην κυριολεξια του ορου.Δεν κατειχαν αληθηνα πολιτικα δικαιωματα,δεν μπορουσαν να καθησουν ως ενορκοι σε δικαστηριο,δεν μπορουσαν να ελεγξουν οποιαδηποτε περιουσια που τεχνικα ηταν στο ονομα τους,δεν ηταν αυτονομα οντα μπροστα στον νομο (ηταν παντα υπο την εξουσια ενος ανδρα φρουρου,η κυριου,συνηθως πατρος η συζηγου) και η καταλληλη θεση τους ηταν στο σπιτι,οπου η κυρια λειτουργια τους ηταν να μεγαλωνουν παιδια,τα οποια ουσιαστικα ανηκαν στον πατερα.Η ελληνικη λεξη "Οι Αθηναιοι" γλωσικα εξαιρουσε τις γυναικες απο την πολη ως πολιτες.



Στην Αθηνα του πεμπτου αιωνα,υπηρχε μια διαφορα αναμεσα στην ιδεολογια και την πραγματικοτητα και η κατασταση των γυναικων ηταν καπως πιο περιπλοκη.Ενω ο ρολος τους στην πολιτικη ζωη ηταν αυστηρα περιορισμενος,δεν ηταν κλειδωμενες πισω απο κλειστες πορτες και η επιροη τους στο παρασκηνιο,στην ιδιωτικη ζωη,στις αθηναικες οικογενειες και στην θρησκευτικη σφαιρα ηταν μεγαλη.Μπορουσαν να διατηρουν ακομη και δικες τους δουλειες.Μπορουσαν να συνοδευουν τους πατερες,συζιγους και γιους σε θυσιες και μπορουσαν να κανουν αφιερωσεις στους Θεους με το ονομα τους (το μερος των γυναικιων προσφορων στην αρχαικη και κλασσικη Ακροπολη ειναι εκπληκτικα υψηλο):κρινωντας απο εναν αριθμο απο ακριβα αφιερωματα που γνωριζουμε πως ηταν αφιερωμενα απο γυναικες, καταλαβαινουμε οτι μπορουσαν να πλουτισουν.Μπορουσαν να αφηνουν τα σπιτια τους σε ημερες εορτων (υπηρχαν ακομη και ξεχωρα γυναικιες εορτες  οπως τα Θεσμοφορια).Μπορουσαν να παραστουν σε γαμους,κηδειες και πιθανον δραματικες παραστασεις (εαν ειχαν την αδεια του κυριου τους).Ο σκοπος της ζωης τους ηταν σημαδεμενος απο δημοσια υπηρεσια η καθηκοντα ως αρρηφοροι,αρκτοι και κανηφοροι και φυσικα λειτουργουσαν ως ιερειες σε μεγαλες λατρειες  (αυτες της Αθηνας Πολιαδος και της Αθηνας Νικης για παραδειγμα).Ενω μπορει να τους ειχαν αρνηθει τα πολιτικα δικαιωματα,οι Αθηναιες γυναικες ηταν εντος αλλων πλαισιων ενεργα μελη της ευρυτερης αθηναικης κοινωνιας.
Λιγα χρονια πριν αρχισει η κατασκευη του Παρθενωνα,η Αθηναιες γυναικες εγιναν πολυ συμαντικο ζητημα.Το ετος 451/0 ο Περικλης περασε ενα νομο βαση του οποιου επαναπροσδιοροζοταν η σημμασια του Αθηναιου πολιτη:Για να θεωρηθει κανεις Αθηναιος πολιτης θα επρεπε να εχει μια Αθηναια μητερα και εναν Αθηναιο πατερα.Σε καποιους αυτος ο νομος φανηκε ως βελτιωση στην επικρατουσα συμπεριφορα απεναντι στις γυναικες στα μισα του πεμπτου αιωνα  και ειχε ακομη υποτεθει οτι η νεα τους νομικη υποσταση αντικατοπριστηκε στην πλειονοτητα των γυναικων στην ανατολικη πλευρα της ζωφορου του Παρθενωνα η στον μεγαλο αριθμο γυναικειων μορφων του δυτικου αετωματος.
Αλλα οπως οι τραγωδειες του Σοφοκλη και του Ευριπιδη,οι οποιες,αν και περιλαμβανουν δυναμικες και συμπαθητικες γυναικες,ηταν απευθυνομενες σε ενα ανδρικο ακρωατηριο και οπως τα κλασσικα αγαλματα γυναικων,θνητων και αθανατων,των οποιων ο "ιδανικος θεατης" ηταν επισης ανδρας,το κοινο που θαυμαζε τον γλυπτικο διακοσμο του Παρθενωνα ηταν αναμφιβολα το ιδιο ανδρικο.Οι γυναικες στα αετωματα και την ζωφορο ηταν σιγουρα οι εκφρασεις μιας ανδρικης ιδεολογιας,παρουσιαζομενες ως προσαρμοσμενες στους ανδρικους κανονες: Ο θυλικος θεατης ηταν "συμβατικα αορατος".Σε καθε περιπτωση το νοημα και οι προθεση του νεου νομου ηταν καθε αλλο παρα ξεκαθαρα.Σε ενα επιπεδο, η θεσπιση του καταδεικνιει την μεγαλη αξια του Αθηναιου πολιτη στα πλαισια της δημοκρατιας (οι πολιτες πληρωνονταν για συγκεκριμενα δημοσια καθηκοντα και ειχαν δικαιωματα που οι αλλοι δεν ειχαν).Απο την αλλη πλευρα,καθιερωθηκε η "αγνοτητα" του αθηναικου αιματος το οποιο προστατευτηκε απο την αναμειξη με ξενο:ο νομος εμποδιζε κατα καποιο τροπο τις αθηναιες γυναικες να παντρευτουν ξενους η μετοικους ενω το ιδιο υσχιε και για τους ανδρες.Εν συντομια,ειναι πολυ δυσκολο να εντοπισει κανεις στο προσωπο του Περικλη εναν προταθλητη για τα γυναικεια δικαιωματα,ο οποιος προτεινε τον νομο και του οποιου ο επικηδειος τελειωσε με την αναφορα στην υπαρξη χοιρων γυναικων απο τον πολεμο και μια απλη σεξιστικη προειδοποιηση οτι η μεγαλυτερη δοξα της γυναικας ειναι να μην αναφερετε απο τους ανδρες ειτε για καλο ειτε για κακο.Ο συγκεκριμενος νομος,οποια και αν ηταν η αρχικη του προθεση,δεν ηταν αρεστος σε καμια περιπτωση και σιγουρα δεν ηταν αρκετος για να ανατρεψει την επικρατουσα αντιληψη του οτι οι γυναικες ηταν εκ φυσεως λαγνα,παραλογα,ασταθη πλασματα που χρειαζονταν διαρκη ελεγχο και οτι η σταθεροτητα της πολης εξαρταται απο την αυστηρη εφαρμογη αυτου του ελεγχου.
Οποιες και να ηταν οι διαφορες μεταξυ θεωριας και πραξης στην αθηναικη συμπεριφορα απεναντι στις γυναικες το γλυπτικο προγραμμα του Παρθενωνα ηταν ενα μνημειο στην θεωρια.Η μητροτητα για παραδειγμα,ηταν υποπτα απουσα απο το ανατολικο αετωμα του κτηριου,οπου φαινοταν η γεννηση της Αθηνας απο την κεφαλη του Διος.Παρολο του οτι η αναπαρασταση του κεντρου του αετωματος εξακολουθει να ειναι θεμα διαφωνιων,ο Ζευς ηταν σιγουρα εκει.Αλλα η Μητις,η Θεα που συνελαβε την Αθηνα και την οποια ο Διας καταπιε πριν προλαβει να γεννησει γιο ισχυροτερο απο τον ιδιο,σιγουρα απουσιαζε.Δεν υπηρχε κανενα ορατο στοιχειο οτι η Μητις βρησκοταν στην κοιλια του Διος και αορατη, η Μητις δεν υπηρχε.Η πασιγνωστη ιστορια της γεννησης της Αθηνας απο την κεφαλη του Διος θα μπορουσε μονο να επιβεβαιωσει την ανωτεροτητα του αρσενικου και τα δικαιωματα του πατερα,ιδιαιτερα υπο το φως της διασημης σκηνης απο τις Ευμενιδες του Αισχυλου ,που παιχτηκαν στην Αθηνα το 485,μολις μια δεκαετια πριν χτηστει ο Παρθενωνας.
Ο Ορεστης ειναι σε δικη για τον φονο της μητερας του Κλητεμνιστρας,τον φονια του πατερα του Αγαμεμνονα.Δρωντας ως υπερασπιστης του και υποστηριζοντας οτι ειναι χειροτερο η σιζυγος να σκωτονει τον αντρα της αποτι ο γιος να σκωτονει την μητερα ως εκδικιση,Ο Απολλων,το ιδανικο αρσενικο,ανακοινωνει την αξιοπροσεκτη θεωρεια οτι η μητερα δεν ειναι διολου γονιος αλλα απλα ο θερμοστατης για το σπερμα του πατερα.Ο Απολλων αναφερετε στην Αθηνα ως αποδειξη:Μπορει να υπαρξει πατερας χωρις μητερα.Εκει κοντα στεκετε ο μαρτυρας μου:

Η κορη του Ολυμπιου Δια,που δεν μεγαλωσε στο σκοταδι της μητρας αλλα το ειδος του παιδιου που καμια Θεα δεν θα μπορουσε να κυοφορησει.
Η επιστημη του Απολλωνα δεν βρησκει αντιπαλο και ριχνοντας τον ψηφο της υπερ του Ορεστη,η Αθηνα δινει την αιτια:

Δεν υπαρχει μητερα που με γεννησε και δοξαζω το αρσενικο σε ολα,εκτος απο τον γαμο,με ολη μου την καρδια και ειμαι σταθερα στο πλευρο του πατερα.

Αυτο ειναι ο μυθος,η επιστημη και το φρουριο της πατριαρχιας.Η Αθηνα ειναι ο υπερασπιστης της.Ειναι η βαση της και η δικαιωση της (και το γεγονος του οτι ο Ζευς γεννησε μια τελεια κορη ενω η Ηρα απο μονη της μπορουσε μονο να γεννησει τον χωλο Ηφαιστο,δειχνει ξανα τον ανωτερο ρολο του αρσενικου).Κορη του πατερα της απο καθε αποψη,η Αθηνα δεν περασε ουτε μεσα απο τα γεννητικα οργανα γυναικας και καθως γεννηθηκε πληρως αναπτυγμενη δεν βιωσε ουτε την παιδικη ηλικια και τις αδυναμιες της.Ο μυθος και η θαυματουργικη της γεννηση-καθως ηταν διαθεσιμη σε ολους να την δουν στο ανατολικο αετωμα-μειωνει τον φυσικο ρολο της γυναικας  και ανυψωνει το ανδρικο στοιχειο.
Συμφωνα με κειμενα του Αυγουστινου στο εργο του Η πολης του Θεου,η συγκρουση αναμεσα στην Αθηνα και τον Ποσειδωνα (στο δυτικο αετωμα του Παρθενωνα) εξηγουσε και δικαιολογουσε την υπαρξη της πατριαρχιας.Σαυτην την εκδοση του μυθου οι ανδρες και οι γυναικες της Αθηνας που κυβερνιοταν απο τον βασιλια Κεκροπα,ψηφησαν για το ποια θεοτητα θα ηταν η πολιουχος τους.Ολοι οι ανδρες ψηφησαν για τον Ποσειδωνα,ολες οι γυναικες για την Αθηνα και αφου υπηρχε μια γυναικα περισσοτερη η Αθηνα κερδισε την νικη.Ο Ποσειδωνας τοτε πλημηρισε την αττικη μεσα στον θυμο του -οι δαιμονες δρουν με αυτον τον τροπο,σημειωνει ο Αυγουστινος-και μπορουσε μονο να  εξευμενιστει απο την τριπλη τιμωρια των γυναικων:επρεπε να αποδυναμωθουν,τα παιδια τους επρεπε να παιρνουν το ονομα του πατερα και δεν θα απεκαλουντο πλεων Αθηναιαι.Αποτι φαινετε ο Αυγουστινος εβαλε και την δικη του ουρα στον μυθο.
Η υπαρξη αυτου του μυθου υποθετει οτι η "πολιτικη των φυλων" μπορουσε να διαβαστει σε πολλα απο τα πλεον διασημοτερα εργα της κλασσικης Ακροπολης.
Εαν η πατριαρχεια ηταν ενα απο τα υποστρωματα της ιδεολογιας της Ακροπολεως,η αυτοχθονια ηταν αλλο ενα και η τελευταια ηταν φυσικα ενσωματωμενη στον Ερεχθεα/Εριχθονιο,τον ηρωα του οποιου η εικονα βρισκοταν στη ασπιδα της Αθηνας παρθενου.Οπως και η Αθηνα ο Ερεχθεας/Εριχθονιος γεννηθηκε υπο θαυμαστες συνθηκες ως αποτελεσμα της προωρης εξπερματωσης του Ηφαιστου και της αυτοματης δημιουργειας του παιδιου απο το σπερμα που η Παρθενος Αθηνα  σκουπησε και εριψε στην γη.Με αλλα λογια η γεννηση του ηρωα ηταν το παραδειγμα της αυτοχθονιας.Στην πραγματικοτητα ομως πολλοι αλλοι ηρωες της αττικης γεννηθηκαν μεσα απο την γη (Κεκρωπας,Κραναος).Η εντυπωση (επαναλαμβανομενη πολλες φορες στους λογους του Δημοσθενη και του Λυσια και στους διαλογους του Πλατωνα) οτι οι Αθηναιοι ηταν αυτοχθονες βρικετε στην καρδια της αθηναικης σκεψης και ιδεολογιας.Ετσι οι Αθηναιοι θεωρουσαν τους εαυτους τους ξεχωριστους και ανωτερους απο τους αλλους ελληνες-τους απογονους του Πελοπος του Καδμου κτλ-που τους θεωρουσαν ως μεταγενεστερους και εισβολεις,πλυθισμοι που ηταν βαρβαρικοι στην φυση τους και ελληνες κατα τα εθιμα.Τα στοιχεια της αυτοχθονιας περιλαμβανουν πρωτον,το οτι οι Αθηναιοι ειναι ανωτεροι απο τους υπολοιπους και δευτερον,οτι οι ιδιοι,οπως και η παραδοξη πολιουχος Θεα τους,ηταν αμολυντοι απο το θνητο γυναικειο στοιχειο.Οι μυθοι της αυτοχθονιας καθιερωσαν την διαφορετικοτητα,την καθαροτητα και την ομοιογενεια της αθηναικης κοινωνιας.Ηταν ετσι θεμελειωδης για τον αθηναικο ναρκισσισμο,την αυτοπροβολη,ακομη και την δημοκρατια.
Με το να λατρευουν την Αθηνα,μια Θεα που δεν γεννηθηκε απο θυλικο,που η ιδια ειναι "μητερα" χωρις να εχει βιωσει την συνουσια και τους πονους του τοκετου,που φερει οπλα ανδρικα,που ειναι το δεξι χερι του Διος,ο ενισχυτης του,που ενσωματωνει ολες αυτες τις αρετες και τα χαρακτηριστικα (αυτοελεγχος,σοφια,λογικη) που οι θνητες γυναικες υποτιθετε πως δεν κατειχαν,η οποια,οπως λεει στις Ευμενιδες,συντασσετε με το αρσενικο στα περισσοτερα πραγματα και η οποια ετσι,εν συντομια,υψωνετε πανω απο το φυλο της,η αθηναικη κοινωνια αρνειτο την σεξουαλικοτητα της Αθηνας και το φυλο της.Δεν ειναι απλως Παρθενος και αδιαφθορος,ειναι εικονικα χωρις φυλο και η μυθολογια της εκανε την αναπαραγωγικη λειτουργια του θυλικου ελαχιστης σημμασιας η ακομη και ασχετη.Μπορει επισης να λεχθει οτι με την υοθεσια του Εριχθονιου και την αναθεση της προσοχης του στις κορες του Κεκροπα,η Αθηνα εμφανιζετε περισσσοτερο ως Αθηναιος πατερας παρα ως Αθηναια μητερα.Ο Ηφαιστος μπορει να ειναι ο βιολογικος πατερας του παιδιου,αλλα η Αθηνα εμφανιζετε ως θετος πατερας.
Αλλοι διασημοι μυθοι στην τεχνη της Ακροπολεως στηριζαν την πατριαρχια:Η μαχη των ελληνων εναντια στις αμαζονες,για παραδειγμα,οπου ο Θησεας και οι Αθηναιοι υπερασπησαν την πολη και την Ακροπολη απο τις θνητες γυναικες,που σε αντιθεση με την Αθηνα,δεν ηταν παρθενες,που εκοβαν το στηθος τους για να μπορουν να τραβουν τα τοξα και τα βελη τους χωρις εμποδια και που οι αντρες εμεναν σπιτι και φροντιζαν τα παιδια-που,με αλλα λογια,η μητριαρχικη τους κοινωνια ειναι η αντιθετη της αθηναικης και που γιαυτο επρεπε να ηττηθουν με καθε κοστος.Παρολα ταυτα το γλυπτικο προγραμμα του Παρθενωνος δεν ηταν βασισμενο μονο στην πολιτικη των φυλων:οι αποψεις που εξεφραζε για το φυλο ηταν μερος μιας ευρυτερης διανοητικης και φιλοσοφικης θεσεως.Ο Αθηναιος του πεμπτου αιωνα (οπως οι ελληνες γενικα) ειδε η κατασκευασε τον κοσμο με ορους πολικοτητας  η αντιθετικοτητες-πολιτισμος και φυση,ανθρωπος και ζωο,λογικο και παραλογο,ελληνικο και βαρβαρικο κτλ- στον οποιο τα πρωτα συστατικα καθε ζευγους(πολιτισμος,ανθρωπος,λογικο,ελληνικο) αποτελουσαν το φυσιολογικο και το ιδανικο.Μεσα σε ενα τετοιο διανοητικο πλαισιο δεν αποτελει εκπληξη το οτι ο διακοσμος του Παρθενωνος εξεφρασε πολλες απο αυτες τις αλλες αντιθεσεις.
Για παραδειγμα,η μαχη των Λαπιθων με τους κενταυρους αντιπροσωπευε καθαρα την μαχη αναμεσα στην πολιτισμενη ανθρωποτητα και τα ζωοδη ενστικτα.Παρομοιως,η νικη του Θησεα επι των αμαζονων δεν ηταν μονο η νικη της πατριαρχιας επανω στην μη φυσιολογικη μητριαρχια.Ηταν επισης η νικη του πολιτισμου επανω στην βαρβαροτητα και το χαος,της δυσης επανω στην ανατολη,της Αθηνας επανω στην Περσια.Στην Αθηνα του πεμπτου αιωνα υπηρχαν ισως λιγες δυνατοτερες πολιτιστικες αντιθεσεις απο αυτην του αρσενικου και του θυλικου.Θα ηταν εκπληκτικο εαν ο διακοσμος της κλασσικης Ακροπολεως αποτυγχανε να την μεταδοσει.Ετσι ειναι καιρος να επιστρεψουμε στην Πανδωρα και να δουμε πως ταιριαζει με την μυθολογια και ιδεολογια του μερους.
Ειναι ελαχιστα πιθανο το οτι ο τυπικος Αθηναιος θα εβρησκε την παρασταση της Πανδωρας αμεσως ενοχλητικη η εκτος τοπου στο βαθρο της Αθηνας Παρθενου,διοτι η σκηνη θα ηταν συνδεδεμενη με πολλες εικονες που ειχε ηδη δει στον Παρθενωνα και με λατρειες και μυθους της Ακροπολης ηδη γνωριμους.Με αλλα λογια,η εικονογραφικη και μυθολογικη υπαινικτικη της σκηνης μπορουσε να ειναι σε ενα επιπεδο η δικαιοση της.
Το βαθρο εικονιζε, φυσικα,την θαυμαστη γεννηση  μιας πληρως ανεπτυγμενης,πληρως διαμορφωμενης γυναικιας μορφης,οπως ακριβως εκανε και το ανατολικο αετωμα:ο καθενας που εμπενε στον ναο απο τα ανατολικα δεν θα εχανε τον παραλληλισμο.Οι Θεοι παρεισταντο στην γεννηση της Πανδωρας,οπως εκαναν και στην γεννηση της Αθηνας και οπως οι Θεοι αντεδρασαν στην γεννηση της Αθηνας με θαυμασμο,ενθουσιαστηκαν με την γεννηση της Πανδωρας.Η συγκεντρωση των Θεων στο βαθρο,ηταν μια απο τις απεικονισεις τους στον Παρθενωνα:οι Θεοι πολεμουν μαζι εναντια στους γιγαντες στις ανατολικες μετοπες και στο εσωτερικο της ασπιδας της Αθηνας,ξεκουραζοντε μαζι στην ανατολικη ζωφορο,συγκεντωνοντε μαζι στο ανατολικο αετωμα,συμμετεχουν στον Τρωικο πολεμο στις βορειες μετοπες του κτηριου και οπως το αγαλματιδιο Lenormant φαινετε οτι διχνει ολοκληρη η σκηνη ειχε ενα κοσμικο πλαισιο οπως το ανατολικο αετωμα  και ισως η πλειονοτητα των βορειων μετοπων του Παρθενωνα:στο ενα ακρο του βαθρου ο Ηλιος υψωνοταν με το αρμα του και απο την αλλη η Σεληνη κατεβενε στον ωκεανο με το αλογο της.Η γεννηση της Πανδωρας,οπως της Αθηνας,ελαβε χωρα την αυγη και ηταν εναρμονισμενη με τις λογικες κοσμικες δυναμεις.
Ετσι,η Πανδωρα ειναι επισης ενα αγαλμα που εικονιζετε στο βαθρο ενος αλλου.Παρολο που ειναι εμψυχο,ειναι ενα τεχνιτο κατασκευασμα,μια δημιουργια πρωτιστος του Ηφαιστου και της Αθηνας,των Θεων της τεχνης.Ειναι φτιαγμενη απο χωμα και νερο,ενα μειγμα ειδικα συνδεδεμενο με τις αθηναικες τεχνες.
Θα πρεπει να σημειωθει οτι το βαθρο δεν εικονιζε πραγματικα την γεννηση της Πανδωρας γιατι ο Ηφαιστος δεν φαινοταν οτι την επλαθε απο πηλο,αλλα τον στολισμο της με δωρα.Η Αθηνα πιθανον να εικονιζοταν να την ντυνει με φορεμα και αλληγορικα να την μαθαινει την τεχνη της υφανσης.Ο πεπλος που δωθηκε στην Πανδωρα απο την Αθηνα θα μπορουσε να υπενθυμηζει στον υποθετικο μας επισκεπτη τον πεπλο που βρισκοταν στο κεντρο της ανατολικης ζωφορου:ο πεπλος που δινοταν σε ενα αλλο κατασκευασμα-το παλιο ξοανο της Αθηνας Πολιαδος-κατα την εορτη των Παναθηναιων.

Η Πανδωρα περιγραφετε κατεπαναληψη απο τον Ησιοδο ως παρθενος,σαν την Θεα του ναου και απο την στιγμη που ηταν φτιαγμενη απο χωμα η πηλο ηταν στην ουσια αυτοχθονος,ενα αλλο πλασμα χωρις μητερα,ενα παιδι της γης,οπως οι Αθηναιοι πενευαν τους εαυτους τους.Με την εννοια του οτι ηταν δημιουργημα του Ηφαιστου και της Αθηνας,η Πανδωρα θα παραλληλιζοταν ετσι με τον Εριχθονιο,το προιον μιας αλλης(αν και πιο ασυνηθηστης) συνεργασιας η οποια δεν ηταν μονο αναγνωρισημη στο φιδι που ορθονωταν μεσα απο της ασπιδα της Αθηνας Παρθενου αμεσως πανω απο την σκηνη της Πανδωρας στο βαθρο,αλλα του οποιου η ιστορια ηταν αναμφηβολα εικονισμενη στην ζωφορο του Ερεχθειου.Το καταστροφικο ανοιγμα του δοχειου της Πανδωρας μπορει να θυμηζε τον μυθο που οι δυο ανυπακουες κορες του Κεκροπα ανοιξαν το απαγορευμενο καλαθι,με τον Εριχθονιο μεσα-και με μοιρεες συνεπειες.Απο την αλλη πλευρα,οι Αθηναιοι μπορει να γνωριζαν μια ιστορια κατα την οποια μια απο τις κορες του Εριχθονιου ονομαζοταν Πανδωρα και η οποια θα μπορουσε να ειναι μια απο αυτες που θυσιασαν την ζωη τους για να σωσουν την πολη απο τις δυναμεις του Ευμολπου.
Αφου περπατουσε στην Ακροπολη,ο αρχαιος επισκεπτης θα γνωριζε οτι ο Ερμης,οι Χαριτες,η Πειθω και η Αφροδιτη,το ιδιο και η Αθηνα-Θεοι που στολισαν την Πανδωρα με ποικιλα δωρα και που πιθανον ηταν παροντες στο βαθρο-ηταν ολοι εικονιζομενοι η ειχαν χωρους λατρειας στην Ακροπολη.
Ο μυθος της Πανδωρας εξηγει γιατι οι ανθρωποι πρεπει να δουλεουν για να επιβιωσουν:Η Πανδωρα φερνει τα εργα στους ανθρωπους και η Αθηνα,σαν Αθηνα εργανη,ηταν η Θεα της εργασιας.Τελικα η σκηνη του στολισμου και των δωρων στο βαθρο ισως μερικες φορες να αντανακαλουσε τον παραδοσιακο ελληνικο γαμο και μερικοι Αθηναιοι γνωριζοντας οτι η Αθηνα ηταν η Θεα του καλου νοικοκυριου στον γαμο,ισως να ανακαλουσαν και το οτι ο βασιλιας Κεκροπας,που εικονιζοταν στο δυτικο αετωμα,υποτειθετε οτι καθιερωσε τον γαμο σαν μεσο ελεγχου των γυναικων.
Ισως,αφου εκανε αυτους τους βασικους συνειρμους,ο μεσος επισκεπτης δεν θα βασανιζοταν να βρει το γιατι η Πανδωρα εικονιζοταν πραγματικα εκει.Εξαλου,η σκηνη εδειχνε τους Θεους να δινουν δωρα,οπως ακριβως εστελναν τα δωρα τους στην Αθηνα του Περικλη.
Παρολα ταυτα υπηρχα περισσοτερα επιπεδα στον μυθο απο αυτο οπως και περισσοτεροι θεατες στην Αθηνα του Περικλη απο τον μεσο θεατη.Ο ιδανικος θεατης (ο καλος γνωστης του μυθου) θα επρεπε να ειχε συνηδιτοποιησει οτι εαν η γυναικα εφερε την τεχνη της υφαντουργειας στον κοσμο,την ανεση μιας ομορφης συντροφιας και φροντιδας στα γεραματα,τα αλλα δωρα που εδωσε δεν ηταν καθολου τετοια.Ωστοσο,υπαρχει ακομη και στην μισογυνικη αρχαικη γραμματεια η επιγνωση του οτι,η γυναικα εχει προοπτικες να ειναι καλη (πχ Πηνελοπη) και υπηρχε η κοινη παραδοχη του οτι οι γυναικες ηταν απαραιτητες για την συνεχιση του ειδους και την αναπαραγωγη των κοινωνικων πραγματικοτητων του.Αλλα θα ηταν υπερβολικο να υποστηριξουμε οτι η Πανδωρα αντιπροσωπευε μονο την ευλογια των τεχνων η το οτι η δημιουργια της αποτελει εναν εορτασμο για την τεχνη,οπως και να πουμε οτι ο μυθος εδειχνε την αδιαφορια,αν οχι την εχθρικοτητα,των Θεων απεναντι στους ανθρωπους.Στα πλαισια των αλλων πατριαρχικων μυθων της Ακροπολης,η απεικονιση της Πανδωρας θα πρεπει να ερμηνευτει ως μια ακομα προσπαθεια για να τονιστει το απαραιτητο της ανδρικης κυριαρχιας,σαν μια δικαιωση της πατριαρχιας.Η γυναικα ειναι η εξηγηση για την πτωση απο την χρυση εποχη,οπου οι ευλογημενοι ανθρωποι δεν γνωριζαν πονο η θληψη.Η Πανδωρα (η πρωτη απο την γενια των λαγνων,παρασιτικων και απατηλων γυναικων) ειναι ο λογος γιατι η Αθηνα (Παρθενος,προσανατολισμενη προς το αρσενικο Θεα των τεχνων,της παραγωγης και της λογικης) ειναι τοσο σπουδαια και γιατι οι ανδρες πρεπει να οργανωνουν και να ελεγχουν την κοινωνια.Ενα απο τα αποφθεγματα που υπηρχε στον ναο του Απολλωνος στους Δελφους ηταν και το "γυναικος αρχε".Το βαθρο της Αθηνας Παρθενου ελεγε τα ιδια πραγματα με αλλο τροπο.
Η Πανδωρα ειναι μια ομορφη φιγουρα,μια μοιραια γυναικα.Ενω εχει ολα τα δωρα απο τους Θεους,αυτο το θυλικο πρωτοτυπο,αυτη η μητερα ολων των γυναικων ειναι φτιαγμενη να αποπλανει τους ανδρες με την ομορφια της και την ανεξελεγτη σεξουαλικοτητα της,να φερει ψευτικα λογια και ανυπακοη στις ζωες τους,να ελευθερωσει ολα τα κακα στον κοσμο απο το διασημο δοχειο της.Το ιδιο της το ονομα ειναι γιαυτον τον λογο μια τεραστια ειρωνια και απατη.Δεν ειναι δωρο,ουτε δωτειρα δωρων,αλλα μια τιμωρια,μια παγιδα,ενα τιμημα για την φωτια που εκλεψε ο Προμηθεας,το προιον και το τιμημα της τεχνης,το αντιθετο της Θεας της οποιας το κολοσσιαιο αγαλμα στεκοταν επιβλητικο απο πανω της.Κατα τον Ησιοδο,με το ανοιγμα του δοχειου η Πανδωρα παραβιασε τους δεσμους γαμου με τον Επιμηθεα-τους δεσμους που η ιδια η Αθηνα σαν Θεα της πολεως προστατευει.Με λιγα λογια ειναι η αλλη πλευρα της Αθηνας.Εαν η Πανδωρα ειναι Παρθενος,αυτο σημαινει πως ειναι ετοιμη για γαμο-σεξουλικα διαθεσιμη,μια που απλα δεν εχασε ακομα την παρθενικοτητα της-κατι το οποιο φυσικα,η Αθηνα Παρθενος δεν ειναι.Σαν γυναικα ειναι λαγνα,ενω η Αθηνα ειναι εικονικα χωρις φυλο.Προκαλει αδυναμιες,ενω η Αθηνα ειναι δυναμικη και εφευρισκει για το ανθρωπινο γενος τεχνολογιες καθε ειδους.Ειναι χωρις γνωσεις,ενω η Αθηνα ειναι σοφη.Ειναι κατασκευασμα,ενω η Αθηνα ειναι κατασκευαστης.Η Πανδωρα ειναι στην ουσια η αντι-Αθηνα.
Ειναι γιαυτο δυσκολο να πιστεψουμε,οτι ο Φειδιας διαλεξε τον μυθο της Πανδωρας σαν κατι μονοδιαστατο,σαν μια εκφραση του στολισματος της Πανδωρας απο τους Θεους και των δωρων που εδωσαν οι Θεοι στην ανθρωποτητα η στην Αθηνα συγκεκριμενα η να θεωρησουμε οτι ειναι μια αποπειρα του Φειδια να ανυψωσει τις γυναικες στην θεση του πραγματικου Αθηναιου πολιτη.Λιγο ως πολυ,η Ακροπολης ηταν,οπως καθε πολιτισμικο εγχειρημα,μια κοινωνικη κατασκευη και οι πραγματικοτητες της Αθηναικης κοινωνιας του πεμπτου αιωνα θα επρεπε να την εχουν διαποτησει,αυτη και τα συστατικα της μερη.Ειναι σαφες,οτι,σε ενα επιπεδο,ο μυθος θα διαβαζοταν ως εγκωμιο στην Αθηνα Εργανη.Ειναι επισης αδιαμφισβητητο οτι,η Αθηνα Παρθενος αναγνωριζε την υπαρξη,ακομη και τον απαραιτητο ρολο των γυναικων στην κοινωνια,συσσωρευοντας τα στην εικονα της Πανδωρας,της μητερας ολων των θνητων γυναικων.Αλλα ειναι επισης σαφες οτι,ο Παρθενωνας και ολοκληρη η Ακροπολη ελυσαν το προβλημα του θυλικου με το να δικαιολογησουν την πολιτικη εξαιρεση μεσα απο την ιδια την εικονα της Πανδωρας και μεσα απο την αντιπαραθεση των θυγατερων της,των γυναικων της Αθηνας που στεκονταν στις παρυφες της κοινωνιας,με τους ανδρες της Αθηνας,τους απογονους του Εριχθονιου,του "γιου" της Αθηνας.Η απεικονηση της Πανδωρας κατω απο την Αθηνα καθιερωνε την αντιθεση αρσενικου-θυλικου:Εκει κατω ηταν η καθαρα θυλικη και επικυνδινη γυναικα και εκει πανω ηταν η πανοπλη Θεα που αγνοει το φυλο της και την σεξουαλικοτητα της,που ευγενικα στηριζει το ανδρικο στοιχειο και που ετσι στεκετε ως ιδανικη εικονα για την πολη των Αθηνων.Η αντιθεση αυτη εχει τις προεκτασεις της και αναμεσα στην γυναικα και την πολη.
Ακομη μπορει να υπηρχε και ενα πιο σκοτεινο μυνημα,που απευθυνοταν σε πιο περιορισμενο ακρωατηριο.Τον καιρο που η πολη ηταν εκτεθειμενη στις φιλοσοφιες του Αναξαγορα και του Πρωταγορα και στις οδες του Σοφοκλη,οταν οι Αθηναιοι ανεπτυσαν ιδεες προοδου,βασισμενες στην λογικη εφαρμογη της ικανοτητας και της γνωσης,ο Φειδιας,μερος ο ιδιος του στενου κυκλου του Περικλη,εισηγαγε στο γλυπτικο προγραμμα του Παρθενωνος την εικονα ενος ζωντανου αγαλματος που το ονομασε το ανωτερο επιτευγμα της τεχνης-τις ικανοτητες του Ηφαιστου και της Αθηνας,των δημιουργων της Πανδωρας,των γονιων του Εριχθονιου-και το εθεσε υπο αμφισβητηση.Γιατι η παρουσια της Πανδωρας στο βαθρο της Αθηνας Παρθενου αντιπροσωπευει την υπαρξη του κακου και την πιθανοτητα καταστροφης ακομη και σε μια πατριωτικη,νικητρια και πατριαρχικη πολη που κατα τα αλλα η ακροπολη και ο Παρθενωνας αντιπροσωπευουν.Αναμεσα στην εικονα της γυναικας απο κατω και το αγαλμα της Θεας επανω,αναμεσα στο δημιουργημα και τον δημιουργο υπηρχε αναποφευκτα διασταση.Η σκηνη ηταν πιθανον μια προειδοποιηση του Φειδια,οτι παρολη την προστασια της Αθηνας, Θεας των τεχνων,ορισμενα πραγματα μπορει να ειναι αδυνατον να ξεπεραστουν παρολες τις τεχνες που ειχε στην διαθεση της η Αθηνα του Περικλη,η οποια θα γνωριζε το κακο και την καταστροφη.Και φυσικα θα το γνωριζε, γιατι μερικα χρονια μετα την ολοκληρωση του Παρθενωνα,στην αρχη του πελοπονησιακου πολεμου,η Αθηνα χτυπηθηκε απο ενα καταστοφικο λοιμο,ενα απο τα κακα που η ομορφη,απερισκεπτη Πανδωρα ειχε ελευθερωσει στον κοσμο.

Πηγη:Jeffrey M.Hurwit
Beautiful evil:Pandora and the Athena Parthenos
Αμερικανικο Περιοδικο Αρχαιολογιας,τευχος 99 (Απριλιος 1995) σελ.171-186
Μεταφραση απο την αγγλικη γλωσσα


Ο Ανθρωπομορφισμός των Θεών στον Ομηρικό κόσμο


Ο κόσμος και οι θεοί του Ομήρου ακολουθούν την παράδοση των λαών της ανατολικής μεσογείου . Ο άνθρωπος ανακαλύπτει τους θεούς μέσα από την ίδια την ζωή του και φτιάχνει ένα Πάνθεων Θεών που προσεγγίζουν την ζωή του , θεοί που μπορούν να ερωτεύονται να οργίζονται και να ομιλούν , θεοί που δημιουργούν και συνδέονται με σχέσεις γάμου και σχέσεις γονέα  τέκνου .

Παρόλα αυτά οι Έλληνες μπόρεσαν και δημιούργησαν μοναδικούς Θεούς, τα πρότυπα και τα ονόματα τους δεν μπορούν να γίνουν κατανοητά προσεγγίζοντας τα επιφανειακά, και εδώ αρχίζει η παραδοξότητα που οδήγησε στην διαφορά με τους γειτονικούς λαούς. Το Ρωμαϊκό Πάνθεον δανείζεται και δημιουργεί ονόματα θεών με σαφή έννοια , από ετρουσκους και έλληνες, Diespiter / Mercurius, Juno ή Venus, οι Σουμέριοι έχουν τον Ενκι «κύριος του υποκόσμου» - Νινουρσάγκ «κυρία του βουνού, οι Βαβυλόνιοι είχαν τον Μαρδούκ «γιος του βουνού των θεών», οι Αιγύπτιοι με την Ίσις «θρόνος» - Ωρος «ο άνω ευρισκόμενος». Εν αντιθέσει τα ονόματα των Ελληνικών θεών είναι δύσκολο να ερμηνευθούν ετυμολογικά . Στον λαό όμως συναντούμε αρκετά ονόματα επιφανών πολιτών με σαφή σημασία π.χ.Θρασύβουλος «τολμηρός στην γνώμη», Σιμών «με πλακουτσωτή μύτη». Στα Ομηρικά ονόματα των ηρώων όμως πάλι δεν μπορούμε να δώσουμε μια σαφή ερμηνεία π.χ. Αγαμέμνων, Αχιλλεύς, Οδυσσεύς.
Η λέξη θεός είναι κατηγορούμενο, τα ονόματα δε των θεών υποκείμενα, οι ελληνικοί θεοί εμφανίζονται ως πρόσωπα και όχι σαν ετυμολογική ιδέα ή έννοια .
Δεν αναφέρθηκαν ποτέ οι έλληνες στα κείμενα τους για τους θεούς με εκφράσεις και ιδέες όπως : αυτή η καταιγίδα είναι ο Ζευς ή το ότι η εμπειρία του ερωτισμού είναι η Αφροδίτη .
Συναντάμε κατά κόρον όμως εκφράσεις, όπως « ο Ζευς Αστράφτει» ή «η Αφροδίτη χαρίζει τα κάλλη της», η δομή της ελληνικής γλώσσας για τα έργα των θεών τους διαφοροποιεί από κάθε πρωτόγονη μορφή θεών της φύσης .

Οι μεγάλοι αρχαίοι ποιητές μας παρουσίασαν τους θεούς ως σώμα και πνεύμα ένα , με ανθρώπινα χαρακτηριστικά και προσωπικότητα , νου που υπερβαίνει την νόηση του απλού ανθρώπου .  Παρόλα αυτά δεν εμφανίζετε ούτε ο Ζευς πάντοτε ως παντογνώστης , σαν προσωπικότητες επισκέπτονται το ναό τους και δεν περιορίζονται μόνο στα λατρευτικά τους αγάλματα . Εμφανίζονται στους θνητούς με διάφορες ανθρώπινες μορφές και δεν διστάζουν να συγκρουστούν σώμα με σώμα με τον άνθρωπο , ο Aρης και η Αφροδίτη με τον Διομήδη , ο Απόλλων με τον Πάτροκλο. Οι θεοί μπορούσαν να οργίζονται ή να τραντάζονται από τα γέλια , μπορούσαν να υποφέρουν και να θρηνούν . Παράδειγμα ο Δίας που θρηνεί η καρδιά του «ολοφύρεται ήτορ» όταν χάνει αγαπητό του άνθρωπο . Ο έρωτας για τους θεούς δεν έχει ανθρώπινους περιορισμούς , ο Όμηρος γράφει «οι έρωτες των αθανάτων δεν μένουν άκαρποι» . Έτσι δημιουργείται το γένος των ηρώων , αργότερα ο λαός δεν δίστασε να εγκωμιάσει κάθε νικητή σαν ήρωα απόγονο των θεών .
Οι θεές των ελλήνων δεν αποτελούν εξαίρεση , άλλοτε υποτάσσονται «δαμήναι» και άλλοτε εμφανίζονται ως αδάμαστε παρθένες όπως η Αθηνά και η  Άρτεμη . Στην Αρκαδία η Δήμητρα εμφανίζετε ως «Δήμητρα Ερινής» όταν βάση του μύθου έρχεται παρά την θέληση της σε επαφή με τον Ποσειδώνα . Ένα άλλο χαρακτηριστικό που τους έχει αποδοθεί είναι το «Αιέν εόντες» οι αιωνίως υπάρχοντες θεοί , έχοντας κλείσει τον κύκλο των γεννήσεων τους έχουν αποδεσμευτεί από την μοίρα και τον θάνατο , που συνδέετε μαζί της , έτσι διαφυλάσσουν πάντα παγιωμένοι και αμετακίνητοι την τελειότητα τους . Με το πέρασμα των χρόνων , η ποίηση προσπαθεί να προβάλει με επίθετα τον τομέα της θεϊκής δράσης της κάθε θεότητας . Μερικά ονόματα είχαν μυστηριακή επίδραση , όπως : Ποσειδών Ερεχθεύς , Άρτεμις Ορθία , Αθηνά Αλέα . Άλλα από Ιερά , Ήρα Αργεία , Απόλλων Πύθιος / Δήλιος . Επίσης από εορτές ή ιερουργίες , Απόλλων Κάρνειος / Δαφνηφόρος , Ζέυς Ολύμπιος , Διόνησος Ωμηστής . Σε μερικά βλέπουμε την προσδοκούμενη από τους ανθρώπους δράση : Ζέυς Όμβριος / Υέτιος / Ερκείος / Κτήσιος / Πολιεύς / Ικέσιος / Ξένιος , Ήρα Ζυγία / Γαμήλιος / Τελεία , Ποσειδών Ασφάλειον , Απόλλων Επικούριος / Αποτρόπαιος , Αθηνά Πολιάς / Εργάνη / Πρόμαχος / Νίκη , ʼρτεμις Αγροτέρα / Λοχία , Δήμητρα Χθονία / Καρποφόρος , Ερμής Αγοραίος / Χθόνιος / Ψυχοπομπός . Ο ποιητικές παρεμβάσεις , προσωποποίησαν επίσης αφηρημένες έννοιες , συνήθως τις παρουσίαζαν ως νεαρές κοπέλες . Η Θέμις «τάξη» και η Μήτις «σοφία» έγιναν σύζυγοι του Δία που γέννησαν την Δίκη και την Αδικία , η Αθηνά εμφανίζετε συχνά με την Νίκη .
Ο Άρης με τον Φόβο και τον Δείμο «τρόμος» , η Αφροδίτη με τον Έρως τον Ίμερο και την Πειθώ , Ο Διόνυσος με τις Ώρες την Τραγωδία την Πομπή και τον Κώμο . Παλιότερες θεότητες επίσης διατήρησαν την προσωποποίηση τους και την λατρεία τους , π.χ. ο Έρως είχε ιερό στις Θεσπιές . Η Νέμεσις στον Ραμούντα όπου σύμφωνα με τον μύθο ο Δίας την κατεδίωξε και παρά την θέληση της την έκανε μητέρα της Ελένης , η αγανάκτηση απέκτησε τεράστιο ρόλο για την ηθική τάξη των ανθρώπων , αργότερα δίπλα στον ναό της ιδρύθηκε και ένας αφιερωμένος στην Θέμιδα . Άλλες αφηρημένες έννοιες επίσης διαμορφώθηκαν με τον καιρό , η Τύχη , η Ειρήνη , η Ομόνοια , η Δημοκρατία .
Βάση του Ομήρου οι θεοί δεν εμφανίζονταν ποτέ εμμέσως , με εξαίρεση τα γεύματα των θεών με τους Αιθίοπες και τον Απόλλωνα με τους Υπερβορείους .
Οι πολεμιστές άκουγαν την φωνή του Ποσειδώνα που τους οδηγούσε , η Αφροδίτη παρουσιάσθηκε στην Ελένη ως ηλικιωμένη γυναίκα , ο Αχιλλέας γνώρισε την Αθηνά από την λάμψη των ματιών της , η Δήμητρα πήγαινε στα Ελευσίνια με την μορφή ηλικιωμένης υπηρέτριας .

Παρόλα αυτά ποτέ δεν αλλάζουν την μοίρα και τον θάνατο των θνητών , ο Απόλλων εγκαταλείπει κάποια στιγμή τον Έκτορα και η Άρτεμις αποχαιρετά τον ετοιμοθάνατο Ιππόλυτο και φεύγει . Ο Όμηρος μας λέει κάπου «Θα ήταν ενοχλητικό να γλιτώσει από τον Χάρο όλων των ανθρώπων η γενιά» .
Κάθε θεότητα έχει και την αντίθετη πλευρά της . Έτσι βλέπουμε την Αθηνά και την Ήρα να επιδιώκουν την καταστροφή της Τροίας , τον Απόλλων να στέλνει λοιμό , την Άρτεμις να θανατώνει τα παιδιά της Νιόβης . Ο θάνατος από τους Θεούς πολλές φορές αποτελεί θεϊκό προορισμό και το θύμα γίνεται σωσίας του θεού , η Άρτεμις απαιτεί την ζωή της Ιφιγένειας , ο Απόλλων φέρνει τον θάνατο στον Υάκινθο , η Αθηνά στην Ιοδάμα , ο Ποσειδών στον Ερεχθέα .
Οι άνθρωποι είχαν την ελπίδα της ανταποδοτικής φιλίας με τους θεούς αλλά χωρίς να είναι πάντα βέβαιοι με αυτό . Όταν οι Αχαιοί πλήττονταν από τον λοιμό ο ιερέας τους πρόσφερε θυσία , χάρηκε ο Απόλλων από αυτό και σταμάτησε τον λοιμό .
Σε ένα άλλο σημείο κατά την διάρκεια της μάχης μετά από θυσία , είπαν οι Αχαιοί «ο Ζευς δέχτηκε τις προσφορές , αλλά έκανε πιο μεγάλο τον βασανιστικό κόπο της μάχης».
Οι γυναίκες της Τροίας πρόσφεραν στην Αθηνά ένα πέπλο και την παρακάλεσαν να σπάσει το δόρυ του Διομήδους «η Αθηνά όμως αρνήθηκε».

Οι θεοί αφήνουν από τον άνθρωπο πάντα μια απόσταση και μια ελευθερία να επαναστατήσει κατά τους και να πει "όχι" . Η Αθηνά λέγοντας στον Αχιλλέα «αν ήθελες να πεισθείς» του αφήνει περιθώριο να αρνηθεί . Ο Αχιλλέας πάλι εναντιώνεται στον Απόλλωνα λέγοντας «θα σε εκδικιόμουν , αν είχα την δύναμη» . Ποτέ στους έλληνες θεούς δεν είδαμε "θεϊκά" δικαστήρια και σπάνια προσφωνούσαν τον θεό "δέσποτα" , όπως οι σκλάβοι μιλούσαν στον κύριο τους . Πάντοτε στέκονταν ψύχραιμοι και σταθεροί απέναντι στα θεϊκά αγάλματα , τα όρια της ελευθερίας , της πνευματικότητας και τις εμπιστοσύνης είχαν τεθεί από πολύ νωρίς , χωρίς όμως ποτέ να ξεχνούν την πραγματικότητα ότι οι θεοί είναι και θα παραμένουν πάντα ισχυρότεροι .

Ψυχανάλυση και Θρησκεία

Από το βιβλίο του κυρίου Θανάση Τζαβάρα σχετικά με την ψυχανάλυση και την θρησκεία .

Η Ψυχανάλυση για τη Θρησκεία

Η ψυχαναλυτική θεωρία , παρ΄όλον ότι στα αρχικά της στάδια διαμορφώθηκε κατά κύριο λόγο από νευροβιολογικές αναφορές και τις εμπειριστικές θετικιστικές φιλοδοξίες του Φρόιντ, σχετικά πρώιμα χρειάστηκε να αντιμετωπίσει τα τρέχοντα καθημερινά αλλά και τα μεγάλα κοινωνικά ζητήματα. Έτσι, ενώ η ψυχανάλυση, ως θεωρία του ατομικού ψυχισμού, παραμένει σαφώς ελλιμενισμένη στη νεύρο-βιολογική καταγωγή της (βλέπε π.χ. την σημασία των ορμών στην ψυχική ζωή), το άτομο βιώνει και επιβιώνει μέσα και χάρη στην ανθρώπινη μονάδα, την κοινωνία. Αυτή η διαπίστωση αναδείχθηκε συν τω χρόνω τόσο σημαντική για την ψυχανάλυση ώστε, χωρίς υπερβολή, μπορούμε να τη θεωρήσουμε ως μια θεωρία κοινωνικής καταγωγής της ατομικής ψυχολογίας .

Αυτή η αναγνώριση του σημαντικού ρόλου των ποικίλων κοινωνικών φαινομένων, από την λειτουργία της οικογενειακής μονάδας μέχρι την σημασία της μεγάλης μονάδας, για την επιβίωση, των εξανθρωπισμό του ανθρώπινου είδους και εντέλει την ποιότητα της ζωής του ανθρώπου, εμπλούτισε την ψυχαναλυτική σκέψη αλλά και κατ’ ανταπόδοση φώτισε τις κοινωνιολογικές θεωρήσεις με μείζονες έννοιες της φροϋδικής προσέγγισης.

Χωρίς αμφιβολία, ένα μείζον πεδίο κοινού προβληματισμού μεταξύ ψυχανάλυσης και κοινωνιολογίας υπήρξε το παγκόσμιο κοινωνικό φαινόμενο της θρησκευτικότητας και κυρίως οι συνακόλουθές της ατομικές και ομαδικές συμπεριφορές . Άλλωστε σε αυτό το σημείο προέκυψαν τα μείζονα σημεία διαφωνιών και συγκρούσεων μεταξύ διαφόρων επιστημονικών θεωρήσεων και εκείνων των θεσμών, που διοικούν και διαχειρίζονται τα θρησκευτικά φαινόμενα μέσα στην ιστορία και την κοινωνία. Θα πρέπει να διευκρινίσει πως αυτές οι συγκρούσεις δεν έχουν άμεση σχέση με τις θεωρητικές διαμάχες μεταξύ θεολογίας, φιλοσοφίας και επιστήμης αλλά συμβαίνουν κατά κανόνα στο εδώ και τώρα της ιστορικής και γεωγραφικής συγκυρίας . Επιπλέον, ας τονιστεί πως η ψυχαναλυτική προσέγγιση της θρησκευτικής συμπεριφοράς – όπως άλλωστε κάθε ανθρώπινης επιλογής και συμπεριφοράς – δεν έχει κανέναν ρυθμιστικό ή κανονιστικό χαρακτήρα και ότι το πρωτείον κάθε ψυχαναλυτικής προσέγγισης είναι η ελευθερία και η αυτονομία του Υποκειμένου.

Η Σύγχρονη δυτική επιστήμη, σχηματικά κάπως, καθορίστηκε από την σύγκληση της ελληνικής, των προσταγμάτων του διαφωτισμού και των οραμάτων των διαφόρων κοινωνικών κινημάτων με πρότυπο την γαλλική επανάσταση . Δημιούργημα της ορθολογικότητας και της δημοκρατίας , η επιστημονική κοινότητα όρισε έναν καινούργιο τρόπου συνύπαρξης , όπου η ελευθερία της σκέψης και της έκφρασης κατέχει το πρωτείο ως προς την όποια αυθεντία , τον αυταρχισμό και κάθε δογματικότητα . Η δημοκρατία των ομοίων και τω ισότιμων (la republic des pairs) που χαρακτηρίζει την κοινωνικότητα της παιδείας και της γνώσης καθώς και ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων , μπορούν να θεωρηθούν κατακτήσεις αυτής της νέας κατάστασης των κοινωνικών πραγμάτων στην νεωτερικότητα και της συμπορευσής της με την επιστημονική επανάσταση.

Ο Φρόιντ ως ερευνητής και διανοητής , οι μαθητές του και συνεχιστές του έργου του και η ψυχανάλυση ως θεωρία του ανθρώπινου ψυχισμού και της κατανόησης της ψυχοπαθολογίας, είναι σαφής απόγονοι του διαφωτισμού και συμμετέχουν ενεργά στο νέο επιστημονικό και ορθολογικό κίνημα της νεωτερικότητας . Οι προσφυείς ψυχαναλυτικές απόψεις σχετικά με τη διφυή υπόσταση, τη διχασμένη φύση του ανθρώπινου υποκειμένου προσφέρουν εντελώς νέες ιδέες σχετικά με τον προβληματισμό για τους βαθμούς ελευθερίας του ατόμου, τους όρους αλλοτρίωσης του και φυσικά για το αυτεξούσιων του ανθρωπίνου υποκειμένου . Έτσι η ψυχανάλυση συναντά τους προβληματισμούς των φιλοσόφων, των κοινωνιοψυχολόγων και των θεολόγων για το θρησκευόμενο άτομο και το θρησκευτικό φαινόμενο και εντέλει συμμετέχει σε κάθε καλόπιστο διάλογο όταν τυγχάνει να προσκαλείται. Άλλωστε μέσα στα ποικίλα ψυχαναλυτικά περιβάλλοντα συναντάμε ψυχαναλυτές οι οποίοι με τον προβληματισμό τους και τη θρησκευτική τους πρακτική εμπλούτισαν με καινούργιες προτάσεις τη συνάντηση της πίστης, του θρησκευτικού βιώματος και της ψυχαναλυτικής πρακτικής. Βέβαια θα πρέπει να τονιστεί προς πρώιμα στη ιστορία της ψυχανάλυσης οι σχέσεις των ψυχαναλυτών με μερικούς φιλοσόφους και θεολόγους, αλλά κυρίως με τα πάσης φύσεως ιερατεία, υπήρξαν προβληματικές και συχνά εχθρικές. Ακόμη και σήμερα μετά από έναν αιώνα παρουσίας της ψυχανάλυσης και της καταξίωσης της ως έναν μείζον γεγονός του πολιτισμού και της κουλτούρας, η φροϋδική σκέψη και κληρονομιά εξακολουθούν να παίζουν το ρόλο του μείζονος και δαιμονικού κακού για τα αφελή πνεύματα .

Η "ψυχρή" κλινική ματιά του ψυχαναλυτή, που αναγνωρίζει στην ατομική θρησκευτική συμπεριφορά τα χαρακτηριστικά μιας θεσμοθετισμένης νεύρωσης – όπως άλλωστε για παράδειγμα, είναι και κάθε ερευνητική επιστημονική δραστηριότητα – ενοχλεί, διότι αυτή η άποψη, στηριζόμενη εμπειρικά, μπορεί να καταδείξει την εξίσου ευεργετική ή βλαβερή σημασία της για το άτομο ανάλογα με τις κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες, που εκδηλώνεται. Όπως τονίστηκε πιο πάνω, η ψυχανάλυση δεν διαθέτει μια επαρκή θεωρία για την κοινωνία και επομένως δεν ισχυρίστηκε ποτέ ότι μπορεί να εξηγήσει όλο το φάσμα των θρησκευτικών φαινομένων. Η ψυχανάλυση παραμένει όμως μία μείζων συμβολή στην προσπάθεια αυτογνωσίας του ανθρωπίνου υποκειμένου μέσα στην ιστορία και ενισχύει την ενσυναίσθησή του επισημαίνοντας τις παρεκκλίσεις και παλινδρομήσεις ως προς τις κατακτήσεις του πολιτισμού, της δημοκρατίας και εντέλει της ελευθερίας .

Αυτή η συμβολή της ψυχανάλυσης δεν έλκει την αξία από κάποια αυθεντία ή ιδιοκτησία της όποιας αλήθειας, αλλά προέρχεται από την επώδυνη εμπειρία των ίδιων των ψυχαναλυτών σχετικά με τις κοινωνικές τους σχέσεις και δεσμούς. Οι ψυχαναλυτικοί δεσμοί, παρ΄όλη την θεωρητική τους θωράκιση και την αυξημένη προσπάθεια των ψυχαναλυτών για αυτογνωσία μέσα από την προσωπική ψυχαναλυτική τους πορεία , κάθε άλλο παρά πρότυπα μπορούν να θεωρηθούν δημοκρατικότητας και κοινωνίας των ομοίων . Γι αυτό, με εκκίνηση την προσωπική της επώδυνη εμπειρία με διασπάσεις αυταρχικότητα και προσωπολατρίες, η ψυχαναλυτική κοινότητα καλείται να διαθέτη αυξημένη εγρηγόρηνση για τα θέματα της ανελευθερίας και της αλλοτρίωσης του ανθρώπου μέσα στον τρέχοντα αιώνα . Και να είναι μία διαυγής φωνή της συνείδησης και η μνήμη μιας κοινωνίας που βρίσκεται εκτεθειμένη σε παλιρροϊκά κύματα παλινδρόμησης σε ποικίλους ρατσισμούς, ξενοφοβίες και τη μισαλλοδοξία.

Όταν σε μία εποχή, που για λόγους πολιτικό-ιστορικούς βέβαια (ξανά)ακούγονται φωνές καρδιναλίων, αρχιραβίνων, Αγιατολαχ και μουλάδων, κομισάριων και αρχιεπισκόπων περί φυλής, φόβου του άλλου ή του ξένου κ.λ.π., τότε η αναφορά πρέπει να είναι χωρίς ίχνος αμφιβολίας στην δίνη του Σταλινισμού, στις τραγωδίες του ναζισμού και του φασισμού, στη λαίλαπα των ποικίλων δικτατοριών ανά τον κόσμο, της Ελλάδας συμπεριλαμβανόμενης. Σε αυτή την ιστορική στιγμή και οι ψυχαναλυτές, με όση αρετή και τόλμη διαθέτουν, θα πρέπει να ενώσουν την προσπάθειά τους, έτσι ώστε η Ελευθερία του Νου και της Ψυχής να συνεχίσει να λειτουργεί στο δυνατόν πιο υψηλό βαθμό και σε τούτη την ελληνική κοινωνία και στην παγκόσμια κοινότητα.

Θανάσης Τζαβάρας
Ψυχαναλυτής
Καθηγητής Ψυχιατρικής
Στο Πανεπιστήμιο Αθηνών  
ΠΗΓΗ

Το έργο της θρησκείας στην ανάπτυξη - Aπό την περίπτωση του ιστορικού του Wolfman

Το ζήτημα της κοσμοθεωρίας στην ψυχανάλυση. Διαλέξεις στην ψυχανάλυση 1933


The Question of a Weltanschauung (World View)

New Introductory Lectures on Psychoanalysis (1933)

If we are to give an account of the grandiose nature of religion, we must bear in mind what it undertakes to do for human beings. It gives them information about the origin and coming into existence of the universe, it assures them of its protection and of ultimate happiness in the ups and downs of life and it directs their thoughts and actions by precepts which it lays down with its whole authority. Thus it fulfils three functions. With the first of them it satisfies the human thirst for knowledge; it does the same thing that science attempts to do with its means, and at that point enters into rivalry with it. It is to its second function that it no doubt owes the greatest part of its influence. Science can be no match for it when it soothes the fear that men feel of the dangers and vicissitudes of life, when it assures them of a happy ending and offers them comfort in unhappiness. It is true that science can teach us how to avoid certain dangers and that there are some sufferings which it can successfully combat; it would be most unjust to deny that it is a powerful helper to men; but there are many situations in which it must leave a man to his suffering and can only advise him to submit to it. In its third function, in which it issues precepts and lays down prohibitions and restrictions, religion is furthest away from science. ...
The convergence between these three aspects of religion is not entirely clear. What has an explanation of the origin of the universe to do with the inculcation of certain particular ethical precepts? The assurances of protection and happiness are more intimately linked with the ethical requirements. They are the reward for fulfilling these commands; only those who obey them may count upon these benefits, punishment awaits the disobedient. Incidentally, something similar is true of science. Those who disregard its lessons, so it tells us, expose themselves to injury.
The remarkable combination in religion of instruction, consolation and requirements can only be understood if it is subjected to a genetic analysis. This may be approached from the most striking point of the aggregate, from its instruction on the origin of the universe; for why, we may ask, should a cosmogony be a regular component of religious systems? The doctrine is, then, that the universe was created by a being resembling a man, but magnified in every respect, in power, wisdom, and the strength of his passions—an idealized superman. Animals as creators of the universe point to the influence of totemism, upon which we shall have a few words at least to say presently. It is an interesting fact that this creator is always only a single being, even when there are believed to be many gods. It is interesting, too, that the creator is usually a man, though there is far from being a lack of indications of female deities; and some mythologies actually make the creation begin with a male god getting rid of a female deity, who is degraded into being a monster. Here the most interesting problems of detail open out; but we must hurry on. Our further path is made easy to recognize, for this god-creator is undisguisedly called ‘father’. Psycho-analysis infers that he really is the father, with all the magnificence in which he once appeared to the small child. A religious man pictures the creation of the universe just as he pictures his own origin.
This being so, it is easy to explain how it is that consoling assurances and strict ethical demands are combined with a cosmogony. For the same person to whom the child owed his existence, the father (or more correctly, no doubt, the parental agency compounded of the father and mother), also protected and watched over him in his feeble and helpless state, exposed as he was to all the dangers lying in wait in the external world; under his father's protection he felt safe. When a human being has himself grown up, he knows, to be sure, that he is in possession of greater strength, but his insight into the perils of life has also grown greater, and he rightly concludes that fundamentally he still remains just as helpless and unprotected as he was in his childhood, that faced by the world he is still a child. Even now, therefore, he cannot do without the protection which he enjoyed as a child. But he has long since recognized, too, that his father is a being of narrowly restricted power, and not equipped with every excellence. He therefore harks back to the mnemic image of the father whom in his childhood he so greatly overvalued. He exalts the image into a deity and makes it into something contemporary and real. The effective strength of this mnemic image and the persistence of his need for protection jointly sustain his belief in God.
The third main item in the religious programme, the ethical demand, also fits into this childhood situation with ease. I may remind you of Kant's famous pronouncement in which he names, in a single breath, the starry heavens and the moral law within us. However strange this juxtaposition may sound—for what have the heavenly bodies to do with the question of whether one human creature loves another or kills him?—it nevertheless touches on a great psychological truth. The same father (or parental agency) which gave the child life and guarded him against its perils, taught him as well what he might do and what he must leave undone, instructed him that he must adapt himself to certain restrictions on his instinctual wishes, and made him understand what regard he was expected to have for his parents and brothers and sisters, if he wanted to become a tolerated and welcome member of the family circle and later on of larger associations. The child is brought up to a knowledge of his social duties by a system of loving rewards and punishments, he is taught that his security in life depends on his parents (and afterwards other people) loving him and on their being able to believe that he loves them. All these relations are afterwards introduced by men unaltered into their religion. Their parents’ prohibitions and demands persist within them as a moral conscience. With the help of this same system of rewards and punishments, God rules the world of men. The amount of protection and happy satisfaction assigned to an individual depends on his fulfilment of the ethical demands; his love of God and his consciousness of being loved by God are the foundations of the security with which he is armed against the dangers of the external world and of his human environment. Finally, in prayer he has assured himself a direct influence on the divine will and with it a share in the divine omnipotence.

Είναι η ψυχανάλυση θρησκεία;


Is Psychoanalysis a religion?

Many critics see psychoanalysis as a kind of religion, with its holy texts, its hierarchies and churches, disciples spreading the good news, promises of salvation, and claims to truth. Or they believe it is a bit like the Moonies, only worse. Even trainee psychotherapists may feel they are being initiated into a cult and imagine they are acquiring secret knowledge that will give them power over other people. To 'know everything' is surely one of our most cherished childhood wishes. Similarly, people outside the field might picture a group of adherents using magical procedures to read people's minds and take away their free will.
Other people think that psychoanalysis is not like a religion, but it ought to be. On the one side they see religion as a domain of caring, love, and the spiritual and moral aspects of life; on the other side they see psychoanalysis as a hard science and medical procedure that is unconcerned with these higher things. Psychoanalysis is not religion, they say, and it is all the poorer for it. We do not always want the 'higher' realms of life explained. It takes something away from us. As if knowing the recipe destroys the pleasure of eating.
A psychoanalyst might point out that there is a sharp opposition between psychoanalysis and any kind of fundamentalist religion, based on the literal reading of religious texts. Psychoanalysis is defined by the questioning of the literal meanings of things, and its own 'sacred texts' are continually modified and re-assessed.
Psychoanalysis and shamanism
But might psychoanalysis be akin to faith healing or shamanic ritual? In his paper 'The Effectivesness of Symbols' the anthropologist Claude Lévi-Strauss examines a shamanic healing ritual from the Cuna population in Panama, and draws parallels with psychoanalysis. The purpose of the ritual is to facilitate difficult childbirth. It involves the elaborate rendition of a myth by the shaman, enlisting spirit forces onto the side of the woman in her struggle to restore her purba, or soul.
"The cure would consist, therefore, in making explicit a situation orginally existing on the emotional level and in redering acceptable to the mind pains which the body refuses to tolerate... The shaman provides the sick woman with a language, by means of which unexpressed, and otherwise inexpressible, psychic states can be immediately expressed" (Structural Anthroplogy p197-8)
The shaman's words - his rendition and enactment of the myth - reintegrate the woman's suffering within a whole cosmology where everything is meaningful, and in doing so, real changes occur. Does psychoanalysis, too, anchor people's lives in a new kind of individual mythology - of good and bad objects, Oedipal struggles, internal worlds, trauma and repression, which the patient uses to put together a fragmented psyche?
A psychoanalyst might smile at this description of her practice. Without wishing to disparage the shaman's art, or the efficacy of his interventions, she might nevertheless point out some crucial differences. The shaman speaks for his patient; the psychoanalyst tries to help the patient speak for himself. The shaman's work depends on the patient believing the myth and knowing the story; whereas belief and knowledge may function as an obstacle to change in the case of psychoanalysis. The shaman tries to guide the patient through a process which is predetermined and known beforehand; the psychoanalyst does not know where her work will lead.
A substitute for religion?
But could psychoanalysis be a substitute for religion? Did the changes which affected 19th century life - material, technological, social, cultural, scientific, ideological - result in a breakdown of traditional social bonds, social fragmentation and a loss of certainty, which was replaced by psychoanalysis? Urbanisation, changing family structures, feminism, the rise of consumerism and new kinds of work, industrialisation, railways, telephones, leisure, penny dreadfuls, prostitution, the working class, Darwin, Queen Victoria, 'Darkest England', the Eiffel Tower, science and sexology, the savage within. When Nietzsche declared 'God is dead' did psychoanalysis come in to fill the gap and declare 'God is unconscious'?
The ideas of psychoanalysis are used to offer a kind of religious consolation to the man who has lost his faith. A new kind of community of believers; new certainty about self and identity; a new kind of morality about sin and redemption; a new kind of God.
It has been said that the psychoanalyst has taken the place of the priest and that the process of analysis has taken the place of confession. However the person who comes to analysis does not know his 'sins' and in that respect the process is unlike a confession. The patient is not judged by the psychoanayst and relieved of his sins by performing a penitent ritual. He is relieved of them (say, guilt) by becoming a different person. That's why it takes a very long time! Nevertheless, psychoanalysis may have something in common with a spiritual quest. It leads to an acknowledgement of our dependence on an 'Other' outside ourselves, however that knowledge is reached, and however uniquely defined by different individuals. It leads to a greater tolerance of the inner demons of the unconscious - a process not unlike redemption for past 'sins'. It embodies a kind of moral pursuit for 'truth'. In recent years psychoanalysts and others have taken up Freud's enduring interest and suggested new approaches. No longer simply an object of study, they have turned to religion as a potential source of knowledge. What is spirituality? What is faith? What do we mean by 'God'? How do we achieve a sense of connection to a world beyond the self? What are the bases of our moral values and sense of community? And what can theological and psychoanalytic thinkers learn from each other about human nature, our needs and desires?
adapted from Introducing Psychoanalysis by Ivan Ward and Oscar Zarate 

Θρησκεία και αλήθεια


"While the different religions wrangle with one another as to which of them is in possession of the truth, our view is that the question of the truth of religious beliefs may be left altogether on one side. Religion is an attempt to master the sensory world in which we are situated by means of the wishful world which we have developed within us as a result of biological and psychological necessities." 

The Question of a Weltanschauung (1931)


Religion and truth

Moses and Monotheism (1937)

What is true in religion?
"How enviable, to those of us who are poor in faith, do those enquirers seem who are convinced of the existence of a Supreme Being! To that great Spirit the world offers no problems, for he himself created all its institutions. How comprehensive, how exhaustive and how definitive are the doctrines of believers compared with the laborious, paltry and fragmentary attempts at explanation which are the most we are able to achieve! The divine Spirit, which is itself the idea of ethical perfection, has planted in men the knowledge of that ideal and, at the same time, the urge to assimilate their own nature to it. They perceive directly what is higher and nobler and what is lower and more base. Their affective life is regulated in accordance with their distance from the ideal at any moment. When they approach to it - at their perihelion, as it were - they are brought high satisfaction; when, at their aphelion, they have become remote from it, the punishment is severe unpleasure. All of this is laid down so simply and unshakably. We can only regret that certain experiences in life and observations in the world make it impossible for us to accept the premiss of the existence of such a Supreme Being. As though the world had not riddles enough, we have set the problem of understanding how these people have been able to acquire their belief in the Divine Being and whence that belief obtained its immense power, which overwhelms 'reason and science'....

Historical Truth
[But] there is an element of grandeur about everything to do with the origin of religion, certainly including the Jewish one, and this is not matched by the explanations we have hitherto given. Some other factor must be involved to which there is little that is analogous and nothing that is of the same kind, something unique and something of the same order of magnitude as what has come out of it, as religion itself....
Pious believers, however, know how to fill this obvious gap in motivation adequately. They say that the idea of a single god produced such an overwhelming effect on men because it is a portion of the eternal truth which, long concealed, came to light at last and was bound to carry everyone along with it. We must admit that a factor of this kind is at last something that matches the magnitude both of the subject and of its effect.
We too would like to accept this solution. But we are brought up by a doubt. The pious argument rests on an optimistic and idealistic premiss. It has not been possible to demonstrate in other connections that the human intellect has a particularly fine flair for the truth or that the human mind shows any special inclination for recognizing the truth. We have rather found, on the contrary, that our intellect very easily goes astray without any warning, and that nothing is more easily believed by us than what, without reference to the truth, comes to meet our wishful illusions. We must for that reason add a reservation to our agreement. We too believe that the pious solution contains the truth - but the historical truth and not the material truth. And we assume the right to correct a certain distortion to which this truth has been subjected on its return. That is to say, we do not believe that there is a single great god to-day, but that in primæval times there was a single person who was bound to appear huge at that time and who afterwards returned in men's memory elevated to divinity.
We had assumed that the religion of Moses was to begin with rejected and half-forgotten and that afterwards broke through as a tradition. We are now assuming that this process was being repeated then for the second time. When Moses brought the people the idea of a single god, it was not a novelty but signified the revival of an experience in the primæval ages of the human family which had long vanished from men's conscious memory. But it had been so important and had produced or paved the way for such deeply penetrating changes in men's life that we cannot avoid believing that it had left behind it in the human mind some permanent traces, which can be compared to a tradition.
We have learnt from the psychoanalysis of individuals that their earliest impressions, received at a time when the child was scarcely yet capable of speaking, produced at some time or another effects of a compulsive character without themselves being consciously remembered. We believe we have a right to make the same assumption about the earliest experiences of the whole of humanity ... The return of the repressed took place slowly and certainly not spontaneously but under the influence of all the changes in conditions of life which fill the history of human civilization... One of these effects would be the emergence of the idea of a single great god - an idea which must be recognized as a completely justified memory, though, it is true, one that has been distorted. An idea such as this has a compulsive character: it must be believed. To the extent to which it is distorted, it may be described as a delusion; in so far as it brings a return of the past, it must be called the truth."

Φρόυντ και Θρησκεία


An earth-touching Buddha from Freud's collection


Freud and Religion

"The whole thing is so patently infantile, so foreign to reality, that to anyone with a friendly attitude to humanity it is painful to think that the majority of mortals will never be able to rise above this view of life"
Civilization and its Discontents 1930
"My deep engrossment in the Bible story (almost as soon as I had learnt the art of reading) had, as I recognised much later, an enduring effect upon the direction of my interest..."
An Autobiographical Study 1925
Throughout his life Freud grappled with the problem of mythology, spiritual feeling, religious institutions and the basis of morality. His writing on the subject is only half the story. Many of the antiquities he collected are religious objects of one sort or another, intended to pacify the gods with which men have surrounded their lives, or to ensure immortality in another life. His collection of Rennaissance prints and photographs brought back from 'pilgrimages' to Italy, are testament to a deep and abiding fascination with the Catholic faith he often denounced as 'the enemy'. The Leonardo cartoon 'Madonna and Child with St Anne' hangs in his study downstairs.

Freud must have been impressed by the universal nature of religious phenomena, being on the interface between the biolgical and social realms. No doubt he suspected that religion, like literature, articulated in a disguised way some of the psychological truths he discovered in his own work. It could even be argued that the confrontation with religion was a spur to the development of psychoanalysis itself: 
"In point of fact I believe that a large part of the mythological view of the world, which extends a long way into the most modern religions, is nothing but psychology projected into the external world. The obscure recognition... of psychical factors and relations in the unconscious is mirrored - it is difficult to express it in other terms, and here the analogy with paranoia must come to our aid - in the construction of a supernatural reality, which is destined to be changed back once more by science into the psychology of the unconscious. One could venture to explain in this way the myths of paradise and the fall of man, of God, of good and evil, of immortality, and so on, and to transform metaphysics into metapsychology."
The Psychopathology of Everyday Life 1901


<p>Images from the Phillipson Bible <br />
Freud Museum</p>
Images from the Phillipson Bible
Freud Museum
FREUD'S THEORIES ON RELIGION
In his numerous works on religion, written over a span of nearly forty years, Freud produced a number of different but in many ways interconnected
theories.

Religion is a 'universal obsessional ritual' designed to avert imaginary misfortunes and control the unconscious impulses which lead us to feel we are causing them. The rituals attempt to control the outside world and our egoistic and aggressive wishes as well.

Religion is an attempt to master the Oedipus complex. According to this theory, everyone has to deal with the problems caused by the fact that we have complex childhood relationships to a mother and father. Love and hate, rivalry and dependence mark our relationships and can cause intense emotional turmoil. Religion is a way of working though these problems in a socially acceptable manner so they become easier for each individual to bear. Religion protects people from individual neurosis by being a kind of social neurosis, and so sharing the problem. For instance, in the unconscious we might want our mothers to be virgins and our fathers to be all-powerful. These ideas might be 'mad' if expressed by an individual, but are allowed expression in religion.

Religion is the return of the repressed. This is similar to the theory above but in this case religion is repeating or working through traumatic events from the distant evolutionary past. Repressed traumas return like the symptoms or character traits of individuals as described in Moses and Monotheism (1939). The important events for Freud are associated with his theory of the primal horde.

Religion is a reaction to infantile helplessness. In this theory we try to recreate in religion a feeling of being protected by unbounded 'love' which we yearned for in our state of infantile helplessness. Religious belief protects us from 'the slings and arrows of outrageous fortune' (ultimately from the acknowledgment of death) and therefore protects our narcissism. Religion keeps us in the illusion of being at the centre of the universe once more.

Religion echoes infantile states of 'bliss'. This theory is similar to the one above. Instead of a reaction to infantile helplessness, religion tunes into the sense of 'oneness' which the baby is thought to experience with the mother. The early loss of ego boundaries is reproduced in a feeling of the 'transcendent' in adult life. This theory implies a state of blissful fusion with an all-loving, and all-forgiving parent. Freud also looked at this 'oceanic' or 'spiritual' feeling in Civilization and its Discontents (1930).

Religion is a mass delusion or paranoid wish-fulfilment. Freud had already analysed the 'private religions' of Daniel Schreber (Psychoanalytic Notes on an Autobiographical Account of a Case of Paranoia, 1911) and Christopher Haizman ('A Seventeenth Century Demonological Neurosis', 1923) and such delusions are typical of schizophrenia in general. In turning away from reality and putting a wishful reality in its place the person makes use of magical thinking as described in The Psychopathology of Everyday Life (1901). In some ways this brings religion closer to science. Freud had often said that paranoid delusions are like philosophical systems or scientific theories - they are all trying to make sense of the world, and our place in it.

Religion is a way to hold groups together. This is implied in the first view above, dealing with egoistic or 'anti-social' impulses. In his Group Psychology and the Analysis of the Ego (1920) Freud tries to describe the actual structure of groups as he sees it from the point of view of the emotional ties that bind them together. He returns to the theme in Civilization and its Discontents.
Each of these theories has been criticized for being over-simple. The main objection seems to be directed at the implication that religion is a neurosis. I am not sure this criticism carries much weight. Freud says explicitly that religion can save people from neurosis. He also asserts on more than one occassion that science - the highest achievement of human beings in his eyes - can also be described by using terms from psychopathology. That is to say, as a 'neurosis' in a dynamic sense. For Freud 'neurosis' is not necessarily a pejorative term, it is more or less a shorthand description for the human condition!

Τι είναι τελικά η ψυχανάλυση;


About Psychoanalysis
What is Psychoanalysis?
When people ask what psychoanalysis is, they usually want to know about treatment. We already have an idea of the analytic situation from a thousand cartoon images; patient lying on the couch with the analyst sitting, pen and notebook poised, behind him. Even jokes may familiarise us with some of the essentials of analytic technique - "How many psychoanalysts does it take to change a lightbulb?... Just the one - but it takes a very long time, and the lightbulb has got to want to change".
As a therapy, psychoanalysis is based on the observation that individuals are often unaware of many of the factors that determine their emotions and behaviour. These unconscious factors may create unhappiness, sometimes in the form of recognizable symptoms and at other times as troubling personality traits, difficulties in work or in love relationships, or disturbances in mood and self-esteem.

What is Freud's evidence for the unconscious?
Because these forces are unconscious, the advice of friends and family, the reading of self-help books, or even the most determined efforts of will, often fail to provide relief. Psychoanalytic treatment demonstrates how these unconscious factors affect current relationships and patterns of behavior, traces them back to their historical origins, shows how they have changed and developed over time, and helps the individual to deal better with the realities of adult life.

What happens if you just talk to friends?
Analysis is an intimate partnership, in the course of which the patient becomes aware of the underlying sources of his or her difficulties not simply intellectually, but emotionally - by re-experiencing them with the analyst. Typically, the patient comes four or five times a week, lies on a couch, and attempts to say everything that comes to mind. These conditions create the analytic setting, which permits the emergence of aspects of the mind not accessible to other methods of observation. As the patient speaks, hints of the unconscious sources of current difficulties gradually begin to appear - in certain repetitive patterns of behavior, in the subjects which the patient finds hard to talk about, in the ways the patient relates to the analyst. The analyst helps elucidate these for the patient, who refines, corrects, rejects, and adds further thoughts and feelings.

What does the analyst do?
During the years that an analysis takes place, the patient wrestles with these insights, going over them again and again with the analyst and experiencing them in daily life, in fantasies, and in dreams. Patient and analyst join in efforts not only to modify crippling life patterns and remove incapacitating symptoms, but also to expand the freedom to work and to love. Eventually the patient's life - his or her behavior, relationships, sense of self - changes in deep and abiding ways.

Is Psychoanalysis only a Therapy?
Although psychoanalysis began as a tool for ameliorating emotional suffering, it is not only a therapy. It is, in addition, a method for learning about the mind, and also a theory, a way of understanding the processes of normal everyday mental functioning and the stages of normal development from infancy to old age. Furthermore, since psychoanalysis seeks to explain how the human mind works, it contributes insight into whatever the human mind produces, from great works of art to weapons of mass destruction. In so doing, it has had a profound influence on many aspects of twentieth-century culture.

Are Freud's theories all about sex?
As a general theory of human behavior and experience, psychoanalytic ideas enrich and are enriched by the study of the biological and social sciences, group behavior, history, philosophy, art, and literature. Freud himself wrote about all these subjects, while twentieth century artists and writers took up his ideas in their practice. His influence reverberates in Henry James and Virginia Woolf, Alfred Hitchcock and David Lynch, the art of the Surrealists and the lure of advertisements.
As a developmental theory, psychoanalysis contributes to child psychology, education, law, and family studies. In childcare, the emphasis has shifted from 'controlling' and 'moulding' children, to 'nurturing' and 'facilitating' their development within safe 'boundaries'. It is a testament to the cultural changes that have taken place in the last fifty years that Ernest Jones' statement now sounds like a well-worn cliché: "Love is as necessary for a child's mental development as food is for its bodily development". Through its examination of the complex relationship between body and mind, psychoanalysis also furthers our understanding of the role of emotions in health as well as in medical illness.
In addition, psychoanalytic knowledge is the basis of all other dynamic approaches to therapy. Whatever the modifications, the insights of psychoanalysis form the underpinnings of much of the psychotherapy employed in general psychiatric practice, in child psychiatry, and in most other individual, family, and group therapies.
Building on Freud's ideas and ideals, psychoanalysis has continued to grow and develop as a general theory of human mental functioning, while always maintaining a profound respect for the uniqueness of each individual life. Ferment, change, and new ideas have enriched the field, and psychoanalytic practice has adapted and expanded. But psychoanalysts today still appreciate the persistent power of the irrational in shaping or limiting human lives, and they
therefore remain skeptical of the quick cure, the deceptively easy answer, the trendy or sensationalistic. Like Freud, they believe that psychoanalysis is the most sophisticated tool for obtaining further knowledge of the mind, and that by using this knowledge for greater self-awareness, patients free themselves from incapacitating suffering, and improve and deepen their relationships.

Who Can Benefit from Psychoanalysis?
The person best able to undergo psychoanalysis is someone who, no matter how incapacitated at the time, is basically, or potentially, a sturdy individual. This person may have already achieved important satisfactions - with friends, in marriage, in work, or through special interests and hobbies - but is nonetheless significantly impaired by long standing symptoms: depression or anxiety, sexual incapacities, or physical symptoms without any demonstrable underlying physical cause. One person may be plagued by private rituals or compulsions or repetitive thoughts of which no one else is aware. Another may live a constricted life of isolation and loneliness, incapable of feeling close to anyone. A victim of childhood sexual abuse might suffer from an inability to trust others. Some people come to analysis because of repeated failures in work or in love, brought about not by chance but by self- destructive patterns of behavior. Others need analysis because the way they are - their character - substantially limits their choices and their pleasures. And still others seek analysis definitively to resolve psychological problems that were only temporarily or partially resolved by other approaches.
Adapted from the American Psychoanalytic Association website.
http://www.freud.org.uk/education/topic/10567/about-psychoanalysis/
back to top